3 Σεπτεμβρίου 1843: Η νύχτα που οι Έλληνες ανάγκασαν τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα

Υπάρχουν ημερομηνίες που έχουν μείνει γραμμένες στην ιστορία της Ελλάδας, αλλά και μέσα στην ίδια την Αθήνα. Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 είναι μία από αυτές. Το όνομά της το συναντάμε σε έναν από τους κεντρικότερους δρόμους της πρωτεύουσας, ενώ τα γεγονότα εκείνης της νύχτας συνδέονται άμεσα και με την πλατεία Συντάγματος.

Όλα ξεκίνησαν μπροστά στα τότε Βασιλικά Ανάκτορα, στο κτίριο όπου σήμερα στεγάζεται η Βουλή των Ελλήνων. Εκεί συγκεντρώθηκαν στρατιώτες και πολίτες απαιτώντας από τον Όθωνα να πάψει να κυβερνά ως απόλυτος μονάρχης και να δεχθεί την παραχώρηση Συντάγματος.

Η πίεση ήταν τέτοια ώστε, μέχρι το τέλος της ημέρας, ο βασιλιάς είχε αναγκαστεί να υποχωρήσει. Η Ελλάδα δεν απέκτησε Σύνταγμα μέσα σε μία νύχτα, αλλά εκείνη η νύχτα ήταν που άνοιξε τον δρόμο για το Σύνταγμα του 1844 και για τη μετάβαση από την απόλυτη στη συνταγματική μοναρχία.

Πώς κυβερνούσε ο Όθωνας πριν από την 3η Σεπτεμβρίου

Ο Όθωνας είχε επιλεγεί ως βασιλιάς της Ελλάδας το 1832 και έφτασε στο Ναύπλιο τον επόμενο χρόνο. Επειδή ήταν ακόμη ανήλικος, την εξουσία άσκησε αρχικά η βαυαρική Αντιβασιλεία, ενώ μετά την ενηλικίωσή του κυβέρνησε ο ίδιος χωρίς Σύνταγμα.

Το πολίτευμα ήταν απόλυτη μοναρχία. Ο βασιλιάς βρισκόταν στο κέντρο της πολιτικής εξουσίας και δεν υπήρχε το συνταγματικό πλαίσιο που ζητούσε μεγάλο μέρος της ελληνικής πολιτικής και στρατιωτικής τάξης.

Αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα που είχε προκύψει μέσα από την Επανάσταση του 1821. Κατά τη διάρκεια του Αγώνα είχαν ήδη ψηφιστεί επαναστατικά Συντάγματα, όμως με την εγκαθίδρυση της μοναρχίας οι συνταγματικές εκείνες κατακτήσεις δεν αποτέλεσαν τη βάση του νέου καθεστώτος. Η Βουλή των Ελλήνων χαρακτηρίζει την περίοδο 1832-1843 ως την περίοδο της απόλυτης μοναρχίας του Όθωνα.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Όθωνας

Γιατί είχε μεγαλώσει τόσο πολύ η δυσαρέσκεια

Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο ότι η χώρα δεν είχε Σύνταγμα. Υπήρχε έντονη δυσαρέσκεια για την παρουσία Βαυαρών σε σημαντικές θέσεις του κρατικού μηχανισμού, ενώ πολλοί αγωνιστές της Επανάστασης αισθάνονταν ότι το νέο κράτος τούς είχε παραμερίσει.

Παράλληλα, η χώρα αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1840 η οικονομική πίεση έγινε ακόμη μεγαλύτερη και η κυβέρνηση υποχρεώθηκε να μειώσει τις κρατικές δαπάνες. Τα μέτρα επηρέασαν ιδιαίτερα δημοσίους υπαλλήλους και στρατιωτικούς — ανθρώπους που λίγο αργότερα θα έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην εξέγερση.

Το αίτημα για Σύνταγμα κατάφερε έτσι να ενώσει ανθρώπους με πολύ διαφορετική πολιτική προέλευση. Δεν επρόκειτο πλέον για απαίτηση ενός μικρού κύκλου αντιπάλων του βασιλιά, αλλά για αίτημα που είχε αποκτήσει σημαντική υποστήριξη μέσα στην πολιτική ζωή, στον στρατό και στην κοινωνία.

Ο Μακρυγιάννης και η προετοιμασία του κινήματος

Μία από τις κεντρικές μορφές της συνωμοσίας ήταν ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, ο γνωστός αγωνιστής της Επανάστασης του 1821. Μαζί με πολιτικούς και στρατιωτικούς εργαζόταν για την οργάνωση ενός κινήματος που θα ανάγκαζε τον Όθωνα να δεχθεί συνταγματικό πολίτευμα.

Στην προσπάθεια συμμετείχαν πρόσωπα από διαφορετικές πολιτικές παρατάξεις, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή. Ανάμεσά τους βρίσκονταν πολιτικοί όπως ο Ανδρέας Μεταξάς και ο Ανδρέας Λόντος, ενώ καθοριστική αποδείχθηκε η συμμετοχή του στρατού.

Το πρόσωπο που θα έκρινε τελικά την εξέλιξη της νύχτας ήταν ο Δημήτριος Καλλέργης, συνταγματάρχης του Ιππικού. Οι πηγές της Βουλής τονίζουν τον αποφασιστικό του ρόλο στην πίεση που ασκήθηκε στον Όθωνα μπροστά στα Ανάκτορα.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Μακρυγιάννης

Η νύχτα της 2ας προς 3η Σεπτεμβρίου 1843

Οι αρχές γνώριζαν ότι κάτι προετοιμαζόταν και είχαν αρχίσει να παίρνουν μέτρα. Το σπίτι του Μακρυγιάννη περικυκλώθηκε από τη Χωροφυλακή, γεγονός που επιτάχυνε την εκδήλωση του κινήματος.

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 3ης Σεπτεμβρίου, ο Καλλέργης κινητοποίησε τη φρουρά της Αθήνας. Στρατιωτικές μονάδες κινήθηκαν προς τα Ανάκτορα και σύντομα στην πλατεία μπροστά από το παλάτι είχαν παραταχθεί στρατιώτες, ενώ άρχισε να συγκεντρώνεται και κόσμος.

Το σύνθημα δεν άφηνε κανένα περιθώριο παρερμηνείας:

«Ζήτω το Σύνταγμα!»

Δεν ζητούσαν την ανατροπή του Όθωνα ούτε την κατάργηση της μοναρχίας. Απαιτούσαν να πάψει να κυβερνά χωρίς συνταγματικούς περιορισμούς και να συγκληθεί Εθνική Συνέλευση που θα συνέτασσε Σύνταγμα.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Οι στρατιώτες έξω από το παλάτι

Το σκηνικό ήταν πρωτοφανές για τη νεαρή τότε ελληνική πρωτεύουσα. Ένοπλοι στρατιώτες είχαν παραταχθεί μπροστά στο παλάτι και ο ίδιος ο βασιλιάς βρισκόταν ουσιαστικά αντιμέτωπος με τη φρουρά της πρωτεύουσάς του.

Ο Καλλέργης ήταν έφιππος μπροστά στα Ανάκτορα και ανέλαβε να μεταφέρει απευθείας στον Όθωνα το αίτημα του στρατού και του λαού. Η απαίτηση ήταν άμεση: σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης και κατάρτιση Συντάγματος.

Ο Όθωνας προσπάθησε αρχικά να κερδίσει χρόνο. Η κατάσταση όμως είχε πλέον αλλάξει τόσο πολύ, ώστε μια απλή υπόσχεση ότι το ζήτημα θα εξεταζόταν αργότερα δεν ήταν αρκετή.

Ο Όθωνας προσπάθησε να καλέσει τους ξένους πρέσβεις

Σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της νύχτας, ο Όθωνας θέλησε να επικοινωνήσει με τους πρέσβεις των Μεγάλων Δυνάμεων. Για έναν μονάρχη του οποίου η άνοδος στον ελληνικό θρόνο ήταν στενά συνδεδεμένη με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής, ήταν μια αναμενόμενη κίνηση.

Ο Καλλέργης όμως δεν επέτρεψε στους ξένους διπλωμάτες να μπουν στα Ανάκτορα. Ο βασιλιάς έμεινε έτσι χωρίς τη δυνατότητα να συμβουλευτεί εκείνη τη στιγμή τους εκπροσώπους της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.

Η κίνηση αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την τελική εξέλιξη των γεγονότων. Ο Όθωνας έπρεπε πλέον να αντιμετωπίσει μόνος του την πραγματικότητα που βρισκόταν έξω από τα παράθυρα του παλατιού: η φρουρά δεν επρόκειτο να αποχωρήσει χωρίς συγκεκριμένες αποφάσεις.

Το Συμβούλιο της Επικρατείας συνεδριάζει μέσα στη νύχτα

Ενώ στρατιώτες και πολίτες παρέμεναν στην πλατεία, συγκλήθηκε εκτάκτως το Συμβούλιο της Επικρατείας. Οι εργασίες του άρχισαν μέσα στις πρώτες πρωινές ώρες και το Συμβούλιο τάχθηκε υπέρ της συνταγματικής αλλαγής.

Οι αποφάσεις που ακολούθησαν δεν περιορίζονταν σε μια αόριστη υπόσχεση για Σύνταγμα. Προέβλεπαν τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης, τη δημιουργία νέας κυβέρνησης, νέο όρκο του στρατού και των πολιτικών αρχών και την απομάκρυνση ξένων από τις δημόσιες υπηρεσίες, με εξαίρεση παλαιούς φιλέλληνες.

Ο Όθωνας βρισκόταν πλέον μπροστά σε μια πολιτική πραγματικότητα που δύσκολα μπορούσε να ανατρέψει χωρίς αιματοχυσία. Τελικά ο Όθωνας υποχώρησε

Ύστερα από ώρες έντασης και διαπραγματεύσεων, ο βασιλιάς αποδέχθηκε τα αιτήματα. Υπέγραψε τα διατάγματα που άνοιγαν τον δρόμο για τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης και τη δημιουργία νέας κυβέρνησης.

Πρωθυπουργός ανέλαβε ο Ανδρέας Μεταξάς, ενώ στην κυβέρνηση μπήκαν γνωστά πολιτικά πρόσωπα της εποχής. Ανάμεσά τους ήταν ο Ανδρέας Λόντος, ο Κωνσταντίνος Κανάρης και ο Ρήγας Παλαμήδης.

Ενδεικτικό της ολοκληρωτικής αλλαγής που είχε συντελεστεί μέσα σε λίγες ώρες είναι και ένα βασιλικό διάταγμα της ίδιας ημέρας. Σε αυτό ο Όθωνας εξέφραζε τη βασιλική του ευαρέσκεια προς τον Καλλέργη, τον Μακρυγιάννη και τους αξιωματικούς για την τήρηση της τάξης κατά τα γεγονότα — προς τους ανθρώπους, δηλαδή, που λίγο νωρίτερα τον είχαν αναγκάσει να υποχωρήσει.

Υπέγραψε ο Όθωνας Σύνταγμα στις 3 Σεπτεμβρίου;

Όχι, και αυτή είναι μια σημαντική λεπτομέρεια. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1843 ο Όθωνας δεν υπέγραψε έτοιμο Σύνταγμα. Δέχθηκε την απαίτηση να συγκληθεί Εθνική Συνέλευση που θα προχωρούσε στην κατάρτισή του.

Οι εκλογές ακολούθησαν και η Εθνική Συνέλευση άρχισε τις εργασίες της τον Νοέμβριο του 1843. Το νέο Σύνταγμα ολοκληρώθηκε και τέθηκε σε ισχύ το 1844.

Επομένως, όταν λέμε ότι στις 3 Σεπτεμβρίου ο Όθωνας «παραχώρησε Σύνταγμα», εννοούμε ότι αναγκάστηκε να αποδεχθεί το συνταγματικό αίτημα και τη διαδικασία που οδήγησε λίγους μήνες αργότερα στο Σύνταγμα του 1844.

Ήταν το πρώτο Σύνταγμα της Ελλάδας;

Και εδώ χρειάζεται μια διάκριση.

Το Σύνταγμα του 1844 ήταν το πρώτο Σύνταγμα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους μετά την αναγνώριση της ανεξαρτησίας του το 1830. Δεν ήταν όμως το πρώτο συνταγματικό κείμενο που είχαν ψηφίσει οι Έλληνες.

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 είχαν προηγηθεί τα επαναστατικά Συντάγματα, αρχίζοντας από το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος της Επιδαύρου το 1822. Με την άφιξη όμως του Όθωνα ακολούθησε μια δεκαετία απόλυτης μοναρχίας, μέχρι την εξέγερση του 1843.

Τι άλλαξε με το Σύνταγμα του 1844

Το νέο πολίτευμα δεν μετέτρεψε την Ελλάδα σε σύγχρονη κοινοβουλευτική δημοκρατία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Ο Όθωνας παρέμεινε βασιλιάς και εξακολουθούσε να διαθέτει σημαντικές εξουσίες.

Το Σύνταγμα καθιέρωσε όμως συνταγματική μοναρχία και δημιούργησε θεσμούς που περιόριζαν την έως τότε απόλυτη εξουσία του μονάρχη. Η νομοθετική λειτουργία ασκούνταν από τον βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία, ενώ προβλέπονταν εκλογές και αντιπροσωπευτικοί θεσμοί.

Δεν ήταν το τέλος των πολιτικών συγκρούσεων στην Ελλάδα ούτε η ολοκλήρωση του κοινοβουλευτισμού. Ήταν όμως μια καθοριστική αλλαγή: ο βασιλιάς δεν μπορούσε πλέον να κυβερνά με τον ίδιο τρόπο που κυβερνούσε πριν από την 3η Σεπτεμβρίου.

Γιατί ο Καλλέργης θεωρείται πρωταγωνιστής

Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης έχει συνδεθεί βαθιά με το κίνημα, τόσο λόγω της συμμετοχής του όσο και λόγω της προσωπικής μαρτυρίας που άφησε μέσα από τα Απομνημονεύματά του.

Την κρίσιμη νύχτα, όμως, ο Δημήτριος Καλλέργης είχε τον αποφασιστικό στρατιωτικό ρόλο. Αυτός κινητοποίησε τις δυνάμεις της φρουράς, τις οδήγησε στα Ανάκτορα και παρέμεινε μπροστά στον βασιλιά μέχρι να ικανοποιηθούν τα αιτήματα.

Οι ιστορικές πηγές επισημαίνουν μάλιστα ότι η προσωπική αφήγηση του Μακρυγιάννη υπερτονίζει σε έναν βαθμό τη δική του συμμετοχή, ενώ ο ρόλος του Καλλέργη στη στρατιωτική επιτυχία του κινήματος ήταν καθοριστικός.

Γιατί δεν ξέσπασε μεγάλη αιματοχυσία

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της 3ης Σεπτεμβρίου είναι ότι μια τόσο σοβαρή σύγκρουση με τον ίδιο τον μονάρχη δεν κατέληξε σε μάχη μπροστά στα Ανάκτορα.

Η φρουρά είχε ταχθεί σε μεγάλο βαθμό με το κίνημα και ο Όθωνας δεν διέθετε εύκολο τρόπο να διαλύσει τους συγκεντρωμένους χωρίς να οδηγήσει την πρωτεύουσα σε αιματοχυσία. Η αποφασιστικότητα των στρατιωτικών, σε συνδυασμό με την πολιτική πίεση, έκανε τελικά την υποχώρηση την ασφαλέστερη επιλογή για τον βασιλιά.

Υπήρξε πάντως επεισόδιο κατά τον αποκλεισμό του σπιτιού του Μακρυγιάννη, όπου σύμφωνα με ιστορική καταγραφή σκοτώθηκε ένας ενωματάρχης της Χωροφυλακής. Η κύρια αντιπαράθεση μπροστά στα Ανάκτορα, όμως, ολοκληρώθηκε χωρίς γενικευμένη ένοπλη σύγκρουση.

Από τα Ανάκτορα στη σημερινή Βουλή

Το σκηνικό της επανάστασης βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας ακόμη και σήμερα.

Τα Παλαιά Ανάκτορα μπροστά στα οποία παρατάχθηκε ο Καλλέργης είναι το σημερινό κτίριο της Βουλής των Ελλήνων. Μπροστά από το ίδιο κτίριο βρίσκεται πλέον η πλατεία Συντάγματος.

Το όνομα της πλατείας συνδέθηκε με την απαίτηση που ακούστηκε εκείνη τη νύχτα: Σύνταγμα. Και λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, η οδός 3ης Σεπτεμβρίου κρατά επίσης ζωντανή στη σύγχρονη Αθήνα την ημερομηνία της εξέγερσης.

Μια ημερομηνία που έγινε για ένα διάστημα εθνική γιορτή

Η σημασία των γεγονότων της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 ήταν τεράστια για την πολιτική ιστορία της χώρας, χωρίς όμως η ημερομηνία να αποτελεί επίσημη εθνική εορτή της Ελλάδας.

Η εξέγερση οδήγησε τον Όθωνα να αποδεχθεί τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης και άνοιξε τον δρόμο για το Σύνταγμα του 1844. Οι πρωταγωνιστές του κινήματος τιμήθηκαν, ενώ η συνταγματική αλλαγή έγινε δεκτή με ενθουσιασμό και πέρα από την Αθήνα.

Η 3η Σεπτεμβρίου παρέμεινε έκτοτε μια ιδιαίτερα συμβολική ημερομηνία της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η μνήμη της διατηρείται όχι μόνο μέσα από τις ιστορικές αναφορές, αλλά και στον ίδιο τον χάρτη της Αθήνας, με την πλατεία Συντάγματος και την οδό 3ης Σεπτεμβρίου να θυμίζουν μέχρι σήμερα τα γεγονότα του 1843.

Γιατί η 3η Σεπτεμβρίου 1843 ήταν πραγματικά σημείο καμπής

Η εξέγερση δεν ανέτρεψε τον Όθωνα. Ο βασιλιάς παρέμεινε στον θρόνο για σχεδόν ακόμη δύο δεκαετίες, μέχρι την έξωσή του το 1862. Ούτε το Σύνταγμα του 1844 έλυσε από μόνο του όλα τα προβλήματα του ελληνικού πολιτικού συστήματος.

Αυτό που άλλαξε όμως στις 3 Σεπτεμβρίου ήταν θεμελιώδες. Ο Όθωνας υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει ότι δεν μπορούσε πλέον να κυβερνά ως απόλυτος μονάρχης, αγνοώντας το αίτημα για συνταγματικούς θεσμούς.

Η εικόνα του έφιππου Δημήτριου Καλλέργη μπροστά στα Ανάκτορα, με στρατιώτες και πολίτες να απαιτούν Σύνταγμα, έγινε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στιγμιότυπα της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Και η Αθήνα εξακολουθεί να θυμίζει καθημερινά εκείνη τη νύχτα. Κάθε φορά που λέμε «Σύνταγμα» για την κεντρική πλατεία της πόλης ή περνάμε από την οδό 3ης Σεπτεμβρίου, χρησιμοποιούμε ονόματα που γεννήθηκαν από το ίδιο γεγονός: τη νύχτα που ο Όθωνας αναγκάστηκε να δεχθεί ότι η Ελλάδα έπρεπε πλέον να κυβερνάται με Σύνταγμα.