Γιατί η πλατεία Συντάγματος λέγεται Σύνταγμα – Η ιστορία της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Είναι ίσως το πιο γνωστό σημείο της Αθήνας. Στο Σύνταγμα δίνουμε ραντεβού, αλλάζουμε Μετρό, περνάμε για να κατεβούμε στο κέντρο, βλέπουμε τη Βουλή, τους Εύζωνες και το Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη. Το όνομα είναι τόσο γνώριμο, ώστε σπάνια σκεφτόμαστε από πού προήλθε.

Κι όμως, το «Σύνταγμα» δεν είναι απλώς ένα όνομα που δόθηκε κάποτε σε μια πλατεία. Θυμίζει μια συγκεκριμένη νύχτα της νεότερης ελληνικής ιστορίας, όταν ο βασιλιάς Όθωνας βρέθηκε αντιμέτωπος με στρατιώτες και πολίτες έξω από το ίδιο κτίριο που σήμερα στεγάζει τη Βουλή.

Το αίτημά τους μπορούσε να χωρέσει σε μία μόνο λέξη: Σύνταγμα.

Πριν γίνει Βουλή, το κτίριο ήταν το παλάτι του Όθωνα

Για να καταλάβουμε την ιστορία της πλατείας, πρέπει πρώτα να θυμηθούμε ότι το σημερινό κτίριο της Βουλής δεν χτίστηκε για να στεγάσει το Κοινοβούλιο.

Ήταν τα Βασιλικά Ανάκτορα, η κατοικία του Όθωνα και της βασίλισσας Αμαλίας. Η κατασκευή τους άρχισε τη δεκαετία του 1830 και η βασιλική οικογένεια εγκαταστάθηκε εκεί στις αρχές της δεκαετίας του 1840.

Μπροστά από το παλάτι υπήρχε ο μεγάλος ανοιχτός χώρος που θα εξελισσόταν στη σημερινή πλατεία Συντάγματος. Εκεί ακριβώς παίχτηκε, τις πρώτες ώρες της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά επεισόδια των πρώτων χρόνων του ελληνικού κράτους.

Η Ελλάδα είχε βασιλιά, αλλά δεν είχε Σύνταγμα

Ο Όθωνας είχε επιλεγεί ως βασιλιάς της Ελλάδας το 1832 και έφτασε στη χώρα το 1833. Επειδή ήταν ακόμη ανήλικος, τα πρώτα χρόνια κυβερνούσε στο όνομά του η βαυαρική Αντιβασιλεία.

Όταν ενηλικιώθηκε, ανέλαβε ο ίδιος την εξουσία. Το πολίτευμα όμως παρέμεινε απόλυτη μοναρχία. Δεν υπήρχε Σύνταγμα που να καθορίζει και να περιορίζει τις εξουσίες του βασιλιά, ούτε εκλεγμένη Βουλή όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα.

Αυτό προκαλούσε όλο και μεγαλύτερη δυσαρέσκεια. Οι Έλληνες είχαν ήδη γνωρίσει συνταγματικά κείμενα κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 και πολλοί θεωρούσαν παράδοξο το γεγονός ότι το ανεξάρτητο κράτος είχε καταλήξει να κυβερνάται χωρίς Σύνταγμα.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Όθωνας

Γιατί οι Έλληνες είχαν στραφεί εναντίον του Όθωνα

Η έλλειψη Συντάγματος ήταν το βασικό πολιτικό αίτημα, αλλά δεν ήταν το μοναδικό πρόβλημα. Μεγάλη δυσαρέσκεια προκαλούσε η παρουσία Βαυαρών σε σημαντικές κρατικές θέσεις, ενώ αρκετοί αγωνιστές του 1821 αισθάνονταν ότι είχαν παραμεριστεί από το ίδιο το κράτος για το οποίο είχαν πολεμήσει. Παράλληλα, τα οικονομικά προβλήματα της χώρας είχαν γίνει ιδιαίτερα σοβαρά.

Μέχρι το 1843 η κατάσταση είχε φτάσει σε σημείο όπου πολιτικοί, παλιοί αγωνιστές και στρατιωτικοί με διαφορετικές αφετηρίες μπορούσαν να συμφωνήσουν τουλάχιστον σε ένα πράγμα: ο Όθωνας έπρεπε να παραχωρήσει Σύνταγμα.

Ο Μακρυγιάννης και ο Καλλέργης

Στην προετοιμασία του κινήματος είχε σημαντικό ρόλο ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, ένας από τους πιο γνωστούς αγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης. Εδώ και καιρό βρισκόταν σε επαφή με πολιτικούς και στρατιωτικούς που ζητούσαν συνταγματική αλλαγή.

Τη νύχτα που ξέσπασε η εξέγερση, όμως, καθοριστικό ρόλο είχε ο συνταγματάρχης Δημήτριος Καλλέργης. Ήταν εκείνος που κινητοποίησε τις στρατιωτικές δυνάμεις της Αθήνας και τις οδήγησε μπροστά στα Ανάκτορα. Η συμμετοχή του στρατού άλλαξε τα πάντα. Το αίτημα για Σύνταγμα δεν ήταν πλέον μια πολιτική διαμαρτυρία που ο βασιλιάς μπορούσε απλώς να αγνοήσει.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Μακρυγιάννης

Τι συνέβη τη νύχτα της 3ης Σεπτεμβρίου

Τις πρώτες πρωινές ώρες, στρατιωτικές μονάδες άρχισαν να κινούνται προς τα Ανάκτορα. Ο Καλλέργης έφτασε έφιππος στην πλατεία και οι στρατιώτες παρατάχθηκαν μπροστά στο παλάτι, ενώ στο σημείο συγκεντρώνονταν συνεχώς και πολίτες.

Η απαίτηση ήταν ξεκάθαρη: να συγκληθεί Εθνική Συνέλευση και να αποκτήσει η Ελλάδα Σύνταγμα. Οι συγκεντρωμένοι φώναζαν «Ζήτω το Σύνταγμα», ενώ ο Όθωνας βρισκόταν μέσα στα Ανάκτορα προσπαθώντας να διαχειριστεί μια κατάσταση που είχε πλέον ξεφύγει από τον έλεγχό του. Δεν ζητούσαν εκείνη τη στιγμή να φύγει ο βασιλιάς. Ζητούσαν να πάψει να κυβερνά ως απόλυτος μονάρχης.

ΦΩΤΟ: Wikipedia / Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Ο Όθωνας δεν μπορούσε απλώς να διαλύσει τους συγκεντρωμένους

Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι απέναντι στον Όθωνα δεν βρισκόταν μόνο ένας συγκεντρωμένος κόσμος. Μεγάλο μέρος της φρουράς της Αθήνας είχε περάσει με το μέρος του κινήματος.

Ο βασιλιάς προσπάθησε αρχικά να κερδίσει χρόνο και θέλησε να έρθει σε επαφή με τους εκπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων. Ο Καλλέργης όμως επέμεινε ότι οι στρατιώτες δεν θα αποχωρούσαν μέχρι να δοθεί συγκεκριμένη απάντηση στα αιτήματα. Ο κίνδυνος μιας αιματηρής σύγκρουσης μέσα στην πρωτεύουσα ήταν πλέον πραγματικός. Ο Όθωνας είχε ελάχιστες επιλογές.

Η στιγμή που ο βασιλιάς υποχώρησε

Μετά από ώρες έντασης, ο Όθωνας αποδέχθηκε τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης που θα προχωρούσε στην κατάρτιση Συντάγματος. Παράλληλα, σχηματίστηκε νέα κυβέρνηση. Οι στρατιώτες και οι πολίτες μπορούσαν πλέον να αποχωρήσουν από την πλατεία έχοντας πετύχει τον βασικό τους στόχο. Η απόλυτη μοναρχία που είχε εγκαθιδρυθεί με την άφιξη του Όθωνα είχε ουσιαστικά τελειώσει. Η Ελλάδα περνούσε σε μια νέα πολιτική περίοδο.

Ο Όθωνας δεν υπέγραψε Σύνταγμα εκείνη τη νύχτα

Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά μπερδεύεται όταν αφηγούμαστε τα γεγονότα. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1843 δεν υπήρχε έτοιμο Σύνταγμα για να υπογράψει ο Όθωνας. Αυτό που αναγκάστηκε να αποδεχθεί ήταν το αίτημα για τη δημιουργία του και τη σύγκληση Εθνικής Συνέλευσης. Οι σχετικές διαδικασίες ακολούθησαν τους επόμενους μήνες. Η Συνέλευση συνεδρίασε και το νέο Σύνταγμα ψηφίστηκε το 1844. Γι’ αυτό, όταν λέμε ότι ο Όθωνας «παραχώρησε Σύνταγμα» στις 3 Σεπτεμβρίου, εννοούμε ότι εκείνη την ημέρα υποχρεώθηκε να δεχθεί τη συνταγματική μεταβολή που μέχρι τότε αρνιόταν.

Και τότε η πλατεία έγινε «Σύνταγμα»

Η μεγάλη πολιτική αλλαγή συνδέθηκε τόσο έντονα με τον χώρο μπροστά στα Ανάκτορα, ώστε η πλατεία έμεινε στη συλλογική μνήμη ως η πλατεία όπου ο λαός και ο στρατός απαίτησαν Σύνταγμα. Από εκεί προήλθε το όνομα πλατεία Συντάγματος.

Δεν ονομάστηκε λοιπόν έτσι επειδή σήμερα βρίσκεται απέναντι από τη Βουλή. Στην πραγματικότητα, η ονομασία είναι πολύ παλαιότερη από τη μετατροπή των Ανακτόρων σε κτίριο του Κοινοβουλίου. Και φυσικά το Σύνταγμα του 1844 δεν γράφτηκε ούτε ψηφίστηκε πάνω στην πλατεία. Το όνομα θυμίζει την απαίτηση που ακούστηκε εκεί τη νύχτα της εξέγερσης.

Το σημερινό κτίριο της Βουλής εξακολουθεί να βρίσκεται στο ίδιο σημείο

Η ιστορία κάνει το σημερινό τοπίο της Αθήνας ακόμη πιο ενδιαφέρον. Το κτίριο μπροστά στο οποίο στάθηκε ο Καλλέργης με τους στρατιώτες του είναι το ίδιο κτίριο που βλέπουμε σήμερα στην πλατεία Συντάγματος. Μόνο η χρήση του έχει αλλάξει.

Μετά το τέλος της μοναρχικής χρήσης των Παλαιών Ανακτόρων, το κτίριο διαμορφώθηκε για να στεγάσει τη Βουλή και τη Γερουσία. Το 1929 αποφασίστηκε η μετατροπή των Παλαιών Ανακτόρων σε Μέγαρο του Κοινοβουλίου, και την 1η Ιουλίου 1935 η Βουλή των Ελλήνων εγκαταστάθηκε επίσημα εκεί, πραγματοποιώντας την πρώτη της συνεδρίαση. Έτσι, το κτίριο μπροστά στο οποίο οι Έλληνες ζήτησαν Σύνταγμα κατέληξε, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, να στεγάζει το ελληνικό Κοινοβούλιο.

Από πού πήρε το όνομά της η οδός 3ης Σεπτεμβρίου

Η ίδια εξέγερση έχει αφήσει ακόμη ένα πολύ εμφανές ίχνος στον χάρτη της Αθήνας: την οδό 3ης Σεπτεμβρίου. Ο δρόμος δεν έχει καμία σχέση με κάποια γιορτή ή με κάποιο γεγονός που συνέβη επάνω στη συγκεκριμένη οδό. Το όνομά του τιμά την ημερομηνία της εξέγερσης του 1843. Έτσι δύο από τα πιο γνωστά ονόματα του κέντρου της Αθήνας, Σύνταγμα και 3ης Σεπτεμβρίου, παραπέμπουν στο ίδιο ιστορικό γεγονός. Το ένα θυμίζει το αίτημα και το άλλο την ημερομηνία κατά την οποία εκφράστηκε.

Γιατί το Σύνταγμα του 1844 ήταν τόσο σημαντικό

Η αλλαγή δεν σήμαινε ότι η Ελλάδα έγινε από τη μια ημέρα στην άλλη κοινοβουλευτική δημοκρατία όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Η χώρα παρέμεινε μοναρχία και ο Όθωνας εξακολούθησε να διαθέτει σημαντικές εξουσίες.

Υπήρχε όμως πλέον συνταγματικό πλαίσιο. Καθιερώθηκαν αντιπροσωπευτικοί θεσμοί και ο βασιλιάς δεν μπορούσε να ασκεί την εξουσία με τον ίδιο τρόπο όπως πριν από το 1843.

Το Σύνταγμα του 1844 ήταν το πρώτο Σύνταγμα του αναγνωρισμένου ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Είχαν βέβαια προηγηθεί τα επαναστατικά Συντάγματα της περιόδου του Αγώνα, από το Σύνταγμα της Επιδαύρου και μετά.

Η 3η Σεπτεμβρίου, λοιπόν, δεν δημιούργησε την ελληνική συνταγματική παράδοση από το μηδέν. Την επανέφερε στο κέντρο της πολιτικής ζωής του ανεξάρτητου κράτους.

Η πλατεία που βρέθηκε ξανά και ξανά στο κέντρο των γεγονότων

Η σύνδεση της πλατείας με την πολιτική ζωή της χώρας δεν σταμάτησε το 1843. Στα χρόνια που ακολούθησαν, το Σύνταγμα έγινε τόπος συγκεντρώσεων, διαδηλώσεων, εορτασμών, πολιτικών ομιλιών και μεγάλων γεγονότων της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Αυτό είναι σε έναν βαθμό φυσικό. Βρίσκεται μπροστά από τη Βουλή και στην καρδιά της πρωτεύουσας, οπότε αποτελεί το σημείο όπου πολλές φορές εκφράζεται δημόσια η πολιτική διαμαρτυρία ή η κοινωνική διεκδίκηση.

Υπάρχει όμως και ένας ιδιαίτερος ιστορικός συμβολισμός: η πλατεία πήρε το ίδιο της το όνομα από μια πολιτική απαίτηση που διατυπώθηκε από ανθρώπους συγκεντρωμένους σε αυτό ακριβώς το σημείο.

Τα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου συναντώνται στην ιστοριογραφία ως Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου ή ως κίνημα της 3ης Σεπτεμβρίου.

Δεν επρόκειτο για επανάσταση με την έννοια μιας προσπάθειας ανατροπής ολόκληρου του πολιτικού και κοινωνικού συστήματος. Ο Όθωνας παρέμεινε βασιλιάς και η μοναρχία συνέχισε να υπάρχει.

Επρόκειτο όμως για ένοπλο στρατιωτικό και πολιτικό κίνημα που πέτυχε μια θεμελιώδη αλλαγή στο πολίτευμα. Η απόλυτη μοναρχία αναγκάστηκε να δώσει τη θέση της στη συνταγματική μοναρχία.

Γι’ αυτό η ημερομηνία θεωρείται σημείο καμπής για τη συνταγματική ιστορία της Ελλάδας.

Ο Όθωνας παρέμεινε βασιλιάς για άλλα 19 χρόνια

Η υποχώρηση του 1843 δεν σήμανε το τέλος του Όθωνα.

Παρέμεινε στον ελληνικό θρόνο μέχρι το 1862, όταν ένα νέο κίνημα οδήγησε στην έξωσή του από τη χώρα. Αυτή τη φορά η κατάληξη ήταν διαφορετική: ο βασιλιάς έφυγε και δεν επέστρεψε ποτέ στην εξουσία.

Τα γεγονότα του 1843 είχαν όμως ήδη αλλάξει τη σχέση του μονάρχη με το κράτος. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, η απαίτηση για συνταγματική νομιμότητα δεν μπορούσε πλέον να αγνοηθεί.

Μια λέξη που κρύβει ολόκληρη ιστορία

Για τους περισσότερους Αθηναίους και επισκέπτες, το Σύνταγμα είναι πλέον ένα σημείο στον χάρτη. Είναι η πλατεία μπροστά από τη Βουλή, ένας σταθμός του Μετρό και η αρχή ή το τέλος μιας διαδρομής στο κέντρο της πόλης. Το όνομα όμως κουβαλά μια ιστορία σχεδόν δύο αιώνων.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1843, στο σημείο όπου σήμερα περνούν καθημερινά χιλιάδες άνθρωποι, στρατιώτες και πολίτες στάθηκαν απέναντι από το παλάτι του βασιλιά και αρνήθηκαν να φύγουν μέχρι να γίνει δεκτό το αίτημά τους.

Δεν ζήτησαν να ονομαστεί η πλατεία. Ζήτησαν Σύνταγμα. Και τελικά η λέξη που φώναζαν εκείνο το βράδυ έγινε το όνομα της πιο γνωστής πλατείας της Αθήνας.