Άγιος Ευδόξιος: Ο αξιωματούχος που αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πίστη του και μαρτύρησε
Ο Άγιος Ευδόξιος έζησε την περίοδο των μεγάλων διωγμών κατά των Χριστιανών στις αρχές του 4ου αιώνα. Ο ελληνικός Συναξαριστής τον χαρακτηρίζει «κόμη στο αξίωμα», ενώ σε άλλη ορθόδοξη αγιολογική παράδοση περιγράφεται ως υψηλόβαθμος στρατιωτικός αξιωματούχος της αυτοκρατορίας. Και στις δύο εκδοχές, πάντως, το βασικό στοιχείο είναι το ίδιο: δεν ήταν ένας άνθρωπος χωρίς θέση ή προνόμια, αλλά κάποιος που είχε πολλά να χάσει.
Όταν ήρθε η στιγμή να επιλέξει ανάμεσα στην πίστη του και σε όσα είχε αποκτήσει, το Συναξάρι αναφέρει ότι δεν δέχθηκε να προσφέρει θυσία στα είδωλα. Μετά από βασανιστήρια καταδικάστηκε σε θάνατο.
Άγιος Ευδόξιος / Τοιχογραφία της Ιεράς Μονής Σωτήρος Μιρόζσκι. 12ος αιώνας.
Πότε έζησε ο Άγιος Ευδόξιος
Οι πηγές τοποθετούν τον Ευδόξιο στην εποχή των τελευταίων μεγάλων διωγμών των Χριστιανών στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ο ελληνικός Ορθόδοξος Συναξαριστής αναφέρει ότι ήταν Χριστιανός κατά τον διωγμό του Διοκλητιανού και ότι συνελήφθη από τον άρχοντα της Μελιτηνής. Η Orthodox Church in America (OCA) δίνει πιο συγκεκριμένη εκδοχή, τοποθετώντας το μαρτύριό του στα χρόνια του Μαξιμιανού Γαλέριου, ο οποίος είχε υπάρξει στενός συνεργάτης και στη συνέχεια διάδοχος του Διοκλητιανού.
Δεν υπάρχει λόγος να παρουσιάσουμε τις δύο διατυπώσεις σαν αντίφαση. Οι διωγμοί που συνδέονται με τον Διοκλητιανό άρχισαν το 303 και συνεχίστηκαν σε τμήματα της αυτοκρατορίας και κατά τα επόμενα χρόνια υπό τον Γαλέριο. Η αγιολογική παράδοση τοποθετεί τον Ευδόξιο μέσα σε αυτή την περίοδο, όταν η δημόσια ομολογία της χριστιανικής πίστης μπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια αξιώματος, περιουσίας, φυλάκιση, βασανιστήρια και θάνατο.
Τι σήμαινε ότι ήταν «κόμης»
Ο ελληνικός Συναξαριστής χρησιμοποιεί για τον Ευδόξιο τη φράση «κόμης στο αξίωμα». Ο τίτλος δεν πρέπει να διαβαστεί με τη σημερινή έννοια ενός Ευρωπαίου ευγενή του Μεσαίωνα.
Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο λατινικός τίτλος comes χρησιμοποιήθηκε για υψηλόβαθμους αξιωματούχους και αργότερα για διάφορες ανώτερες διοικητικές ή στρατιωτικές θέσεις. Η αγγλόφωνη ορθόδοξη παράδοση που διασώζει η OCA παρουσιάζει συγκεκριμένα τον Ευδόξιο ως υψηλόβαθμο στρατιωτικό διοικητή. Το σημαντικό για τη διήγηση είναι ότι ο Ευδόξιος κατείχε θέση κύρους. Δεν κλήθηκε επομένως να θυσιάσει μόνο την ασφάλειά του, αλλά και την κοινωνική θέση που είχε αποκτήσει.
Άφησε το αξίωμά του και κρύφτηκε με την οικογένειά του
Η αναλυτικότερη διήγηση που διασώζει η OCA αναφέρει ότι, όταν εντάθηκαν οι διώξεις, ο Ευδόξιος εγκατέλειψε το αξίωμά του και μαζί με τη σύζυγό του, Βασίλισσα, και την οικογένειά του απομακρύνθηκε από την περιουσία του και κρύφτηκε στην περιοχή της Μελιτηνής.
Δεν ήταν ο μόνος. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, πολλοί Χριστιανοί εγκατέλειπαν εκείνη την εποχή τις πόλεις ή τις θέσεις τους για να αποφύγουν τη σύλληψη. Ο άρχοντας της Μελιτηνής όμως έστειλε στρατιώτες για να τον αναζητήσουν. Και εδώ η παράδοση διασώζει ένα από τα πιο ιδιαίτερα επεισόδια του βίου του.
Οι στρατιώτες τον αναζητούσαν χωρίς να γνωρίζουν ότι βρισκόταν μπροστά τους
Όταν οι στρατιώτες έφτασαν στο σημείο όπου βρισκόταν ο Ευδόξιος, δεν τον αναγνώρισαν. Τον ρώτησαν εάν γνώριζε πού μπορούσαν να βρουν τον αξιωματούχο που αναζητούσαν. Ο Ευδόξιος δεν τους αποκάλυψε αμέσως ποιος ήταν. Αντίθετα, σύμφωνα με τον βίο, τους προσκάλεσε στο σπίτι του, τους πρόσφερε φαγητό και τους φιλοξένησε για τη νύχτα.
Την επόμενη ημέρα τους είπε την αλήθεια: εκείνος ήταν ο Ευδόξιος που είχαν εντολή να συλλάβουν. Η παράδοση αναφέρει ότι οι στρατιώτες, επειδή είχαν δεχθεί τη φιλοξενία του, του πρότειναν να επιστρέψουν λέγοντας ότι δεν τον βρήκαν. Ο Ευδόξιος όμως δεν δέχθηκε.
Γιατί δεν άφησε τους στρατιώτες να τον σώσουν
Αυτό είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό σημείο της ιστορίας του. Δεν επρόκειτο πλέον για έναν άνθρωπο που δεν είχε τρόπο να ξεφύγει. Σύμφωνα με τον βίο, του δόθηκε η δυνατότητα να αποφύγει τη σύλληψη χωρίς καν να χρειαστεί να δραπετεύσει. Οι ίδιοι οι στρατιώτες ήταν διατεθειμένοι να κρύψουν ότι τον είχαν βρει.
Εκείνος, όμως, θεώρησε ότι η συνάντηση αυτή ήταν σημάδι πως είχε έρθει η ώρα να ομολογήσει ανοιχτά την πίστη του. Τακτοποίησε τις υποθέσεις της οικογένειάς του και ζήτησε από τη σύζυγό του να μην θρηνήσει για όσα επρόκειτο να συμβούν. Στη συνέχεια φόρεσε ξανά τη στρατιωτική του ενδυμασία και ακολούθησε τους άνδρες που είχαν σταλεί να τον συλλάβουν. Μαζί του πήγαν η Βασίλισσα και δύο άνθρωποι που θα συνδέονταν επίσης με το μαρτύριό του: ο Ζήνων και ο Μακάριος.
Του ζήτησαν να θυσιάσει στα είδωλα
Όταν παρουσιάστηκε στον άρχοντα, σύμφωνα με την αγιολογική διήγηση, του ζητήθηκε να προσφέρει θυσία στα είδωλα. Αν το έκανε, θα μπορούσε να διατηρήσει τη ζωή, το αξίωμα και την περιουσία του. Ο Ευδόξιος αρνήθηκε.
Η OCA διασώζει μάλιστα μια ιδιαίτερα συμβολική σκηνή: αναφέρει ότι αφαίρεσε τη στρατιωτική ζώνη που αποτελούσε ένδειξη του αξιώματός του και την πέταξε μπροστά στον άρχοντα. Με αυτή την πράξη έδειχνε ότι ήταν διατεθειμένος να χάσει τη θέση του αντί να αρνηθεί την πίστη του. Σύμφωνα με την ίδια παράδοση, το παράδειγμά του προκάλεσε τότε μια απροσδόκητη αντίδραση.
Οι στρατιώτες που αποκάλυψαν ότι ήταν και εκείνοι Χριστιανοί
Ο βίος αναφέρει ότι ανάμεσα στους στρατιώτες που βρίσκονταν εκεί υπήρχαν πολλοί κρυφοί Χριστιανοί. Όταν είδαν τον Ευδόξιο να απορρίπτει δημόσια το αξίωμά του, έκαναν το ίδιο και αποκάλυψαν τη δική τους πίστη.
Η OCA κάνει λόγο για περισσότερους από χίλιους στρατιώτες. Ο ελληνικός Συναξαριστής συνδέει το μαρτύριο του Ευδοξίου, του Ζήνωνα και του Μακαρίου με 1.104 στρατιώτες, ενώ σημειώνει ότι άλλη παράδοση δίνει τον αριθμό 1.134.
Οι διαφορετικοί αριθμοί είναι ένας καλός λόγος να τους αντιμετωπίζουμε ως μέρος της συναξαριακής παράδοσης και όχι σαν σύγχρονη αριθμητική καταγραφή που μπορεί να επαληθευτεί ανεξάρτητα.
Ο πυρήνας της διήγησης είναι ότι η δημόσια στάση του Ευδοξίου συνδέθηκε με την ομολογία και άλλων Χριστιανών που υπηρετούσαν στον στρατό.
Τα βασανιστήρια και η καταδίκη του
Ο άρχοντας δεν κατάφερε να τον πείσει να αλλάξει πίστη. Σύμφωνα με τις πηγές, ακολούθησαν σκληρά βασανιστήρια και στο τέλος ο Ευδόξιος καταδικάστηκε σε θάνατο με αποκεφαλισμό.
Η ελληνική συναξαριακή παράδοση αναφέρει ότι αποκεφαλίστηκε μαζί με τον Μακάριο, τον Ζήνωνα και τους στρατιώτες που συνδέονται με το μαρτύριό του. Η αναλυτικότερη διήγηση της OCA παρουσιάζει λίγο διαφορετικά τη χρονική σειρά των γεγονότων, ιδιαίτερα για τον Μακάριο. Αυτό δεν αλλάζει το βασικό στοιχείο της μνήμης της 6ης Σεπτεμβρίου: Ευδόξιος, Ζήνων και Μακάριος τιμώνται μαζί ως Μάρτυρες.
Ο Ζήνων που ακολούθησε τον φίλο του
Στη διήγηση της OCA, ο Ζήνων ήταν φίλος του Ευδοξίου και βρισκόταν κοντά του όταν εκείνος οδηγούνταν στην εκτέλεση. Βλέποντας όσα συνέβαιναν, ο Ζήνων δήλωσε δημόσια ότι ήταν και εκείνος Χριστιανός. Η ομολογία του οδήγησε στην άμεση καταδίκη του σε θάνατο.
Η παράδοση παρουσιάζει έτσι το μαρτύριο του Ευδοξίου όχι ως μια απομονωμένη ιστορία. Η στάση του επηρέασε ανθρώπους που βρίσκονταν γύρω του και οι οποίοι επέλεξαν να αποκαλύψουν τη δική τους πίστη γνωρίζοντας τι μπορούσε να ακολουθήσει.
Η σύζυγός του, Βασίλισσα
Ιδιαίτερη θέση στον βίο έχει και η σύζυγός του. Η Βασίλισσα ακολούθησε τον Ευδόξιο μέχρι το τέλος και, σύμφωνα με την παράδοση, εκείνος της ζήτησε να μην θρηνήσει για τον θάνατό του. Της είπε επίσης πού επιθυμούσε να ταφεί.
Μετά την εκτέλεσή του, η Βασίλισσα πήρε το σώμα του και το έθαψε στο μέρος που της είχε υποδείξει. Η ίδια παρουσιάστηκε στη συνέχεια στον άρχοντα και δήλωσε ανοιχτά τη χριστιανική της πίστη, επιθυμώντας να ακολουθήσει τον σύζυγό της στο μαρτύριο. Ο άρχοντας, ωστόσο, δεν την καταδίκασε και την άφησε να φύγει.
Η συγκεκριμένη λεπτομέρεια προέρχεται από την εκτενέστερη αγιολογική παράδοση και δεν περιλαμβάνεται στη σύντομη ελληνική καταχώριση του Συναξαριστή.
Τι συνέβη στον Μακάριο
Η ίδια παράδοση αναφέρει ότι ο Μακάριος ήταν άνθρωπος του σπιτιού του Ευδοξίου και επίσης Χριστιανός. Επτά ημέρες μετά τον θάνατο του Ευδοξίου, η Βασίλισσα είδε, σύμφωνα με τον βίο, τον σύζυγό της σε όραμα. Εκείνος της ζήτησε να μεταφέρει στον Μακάριο ότι ο ίδιος και ο Ζήνων τον περίμεναν. Ο Μακάριος παρουσιάστηκε τότε στον άρχοντα και ομολόγησε ότι ήταν Χριστιανός. Καταδικάστηκε και εκείνος σε αποκεφαλισμό. Γι’ αυτό η Εκκλησία τιμά μαζί στις 6 Σεπτεμβρίου τον Ευδόξιο, τον Ζήνωνα και τον Μακάριο. Γιατί σε ορισμένα εορτολόγια εμφανίζεται μαζί και ο Ρωμύλος
Στο ελληνικό εορτολόγιο συναντάμε συχνά την κοινή καταχώριση: «Άγιοι Ευδόξιος, Ρωμύλος, Ζήνων, Μακάριος και άλλοι Μάρτυρες».
Ρώμυλος και Ευδόξιος
Αυτό μπορεί εύκολα να δημιουργήσει την εντύπωση ότι όλοι μαρτύρησαν μαζί. Ο ίδιος ο ελληνικός Συναξαριστής, όμως, ξεχωρίζει τις ιστορίες τους. Ο Ρωμύλος τοποθετείται στα χρόνια του αυτοκράτορα Τραϊανού, περίπου δύο αιώνες νωρίτερα, ενώ ο Ευδόξιος συνδέεται με τους διωγμούς της εποχής του Διοκλητιανού. Πρόκειται επομένως για διαφορετικές μαρτυρικές ιστορίες που απλώς μνημονεύονται την ίδια ημέρα. Αυτή η διάκριση είναι σημαντική ώστε να μη δημιουργείται μια ενιαία ιστορία από γεγονότα διαφορετικών εποχών.
Πότε γιορτάζει ο Ευδόξιος
Η μνήμη του Αγίου Ευδοξίου τιμάται κάθε χρόνο στις 6 Σεπτεμβρίου.
Την ημέρα αυτή γιορτάζουν κυρίως όσοι φέρουν τα ονόματα:
Το όνομα προέρχεται από τις λέξεις ευ + δόξα και αποδίδεται με την έννοια εκείνου που έχει καλή φήμη ή καλή δόξα.
Ο άνθρωπος που είχε πολλά να χάσει
Αυτό που κάνει την ιστορία του Αγίου Ευδοξίου να ξεχωρίζει δεν είναι μόνο το τέλος της. Σύμφωνα με την παράδοση, πριν βρεθεί αντιμέτωπος με τον διωγμό είχε ήδη αποκτήσει αξίωμα, κύρος, περιουσία και οικογένεια. Ακόμη και όταν εντοπίστηκε, οι στρατιώτες που τον αναζητούσαν φέρονται να του έδωσαν τη δυνατότητα να σωθεί. Αργότερα του προσφέρθηκε ξανά η επιλογή να διατηρήσει τη ζωή και τη θέση του εάν δεχόταν να θυσιάσει στα είδωλα. Ο Ευδόξιος αρνήθηκε και στις δύο περιπτώσεις.
Γι’ αυτό η Εκκλησία δεν θυμάται στις 6 Σεπτεμβρίου απλώς έναν αξιωματούχο που καταδικάστηκε σε θάνατο. Θυμάται έναν άνθρωπο που, σύμφωνα με τον βίο του, είχε τη δυνατότητα να προστατεύσει όλα όσα είχε αποκτήσει, αλλά δεν δέχθηκε να τα ανταλλάξει με την άρνηση της πίστης του. Και αυτή ακριβώς η επιλογή είναι που βρίσκεται στο κέντρο της μνήμης του Αγίου Ευδοξίου.
Σας άρεσε το άρθρο;
Εγγραφείτε στο newsletter μας για καθημερινές ενημερώσεις.