Άγιος Αλέξανδρος: Ποιος ήταν ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως που αντιστάθηκε στον Άρειο

Ο Άγιος Αλέξανδρος Κωνσταντινουπόλεως είναι μία από τις σημαντικές μορφές της Εκκλησίας του 4ου αιώνα. Έζησε σε μια εποχή κατά την οποία ο Χριστιανισμός είχε μόλις βγει από την περίοδο των μεγάλων διωγμών, αλλά βρισκόταν ήδη αντιμέτωπος με έντονες εσωτερικές διαμάχες.

Στο επίκεντρο βρισκόταν η διδασκαλία του Αρείου, που προκάλεσε μία από τις μεγαλύτερες θεολογικές συγκρούσεις των πρώτων χριστιανικών αιώνων. Ο Άγιος Αλέξανδρος συμμετείχε στην αντιμετώπισή της από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο και αργότερα χρειάστηκε να πάρει μια δύσκολη απόφαση όταν του ζητήθηκε να δεχθεί ξανά τον Άρειο στην εκκλησιαστική κοινωνία.

Ποιος ήταν ο Άγιος Αλέξανδρος

Ο Άγιος Αλέξανδρος γεννήθηκε πιθανότατα γύρω στα μέσα του 3ου αιώνα και έζησε μέχρι τα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης ως νέας πρωτεύουσας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Υπηρέτησε κοντά στον Μητροφάνη Κωνσταντινουπόλεως, ο οποίος ήταν ήδη σε πολύ προχωρημένη ηλικία όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος συγκάλεσε την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια το 325 μ.Χ.

Επειδή ο Μητροφάνης δεν μπορούσε να ταξιδέψει, ο Αλέξανδρος τον εκπροσώπησε στη Σύνοδο. Μετά τον θάνατο του Μητροφάνη, ανέλαβε την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης, σε μια περίοδο κατά την οποία η πόλη αποκτούσε γρήγορα τεράστια πολιτική και εκκλησιαστική σημασία.

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος και η μεγάλη διαμάχη για τον Άρειο

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος, που πραγματοποιήθηκε στη Νίκαια το 325 μ.Χ., συγκλήθηκε για να αντιμετωπίσει κυρίως τη μεγάλη διαμάχη που είχε προκαλέσει ο Άρειος.

Ο Άρειος ήταν πρεσβύτερος της Αλεξάνδρειας και δίδασκε ότι ο Υιός δεν ήταν αιώνιος και ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά δημιουργημένο ον. Η θέση αυτή προκάλεσε έντονη αντίδραση και βαθύ διχασμό μέσα στην Εκκλησία.

Η Σύνοδος απέρριψε τη διδασκαλία του Αρείου και διατύπωσε την πίστη ότι ο Χριστός είναι «ομοούσιος τω Πατρί», διατύπωση που αποτέλεσε βασικό σημείο του Συμβόλου της Πίστεως.

Ο Αλέξανδρος βρέθηκε ανάμεσα σε εκείνους που υποστήριξαν τις αποφάσεις της Συνόδου. Όμως η υπόθεση του Αρείου δεν τελείωσε στη Νίκαια.

Ο Άρειος επιστρέφει στο προσκήνιο

Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι ισορροπίες άλλαξαν. Ο Άρειος είχε ισχυρούς υποστηρικτές, τόσο σε εκκλησιαστικούς όσο και σε πολιτικούς κύκλους, και έγιναν προσπάθειες να αποκατασταθεί.

Τελικά υπήρξε πίεση ώστε να γίνει ξανά δεκτός στην εκκλησιαστική κοινωνία στην Κωνσταντινούπολη.

Για τον Άγιο Αλέξανδρο το ζήτημα ήταν εξαιρετικά σοβαρό. Δεν θεωρούσε ότι ο Άρειος είχε εγκαταλείψει πραγματικά τις θέσεις που είχαν καταδικαστεί στη Νίκαια και δεν ήθελε να τον δεχθεί στην Εκκλησία μόνο και μόνο επειδή υπήρχε πολιτική πίεση.

Έτσι βρέθηκε μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: από τη μία υπήρχε η πίεση ισχυρών ανθρώπων και από την άλλη η πεποίθησή του ότι δεν μπορούσε να παραβιάσει τις αποφάσεις της Συνόδου.

Η προσευχή του Αγίου Αλεξάνδρου

Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι, όταν έγινε σαφές πως η επανένταξη του Αρείου επρόκειτο να επιβληθεί, ο Άγιος Αλέξανδρος κατέφυγε στην προσευχή.

Ήταν ήδη σε μεγάλη ηλικία και γνώριζε ότι δεν είχε τη δύναμη να αντιμετωπίσει πολιτικά όσους πίεζαν για την αποκατάσταση του Αρείου. Προσευχήθηκε λοιπόν ζητώντας από τον Θεό να μην αναγκαστεί να δεχθεί κάτι που θεωρούσε αντίθετο με την πίστη της Εκκλησίας.

Η παράδοση περιγράφει τις ώρες αυτές ως μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής του.

Ο ξαφνικός θάνατος του Αρείου

Λίγο πριν από την προγραμματισμένη επιστροφή του στην εκκλησιαστική κοινωνία, ο Άρειος πέθανε ξαφνικά στην Κωνσταντινούπολη.

Οι αρχαίες εκκλησιαστικές πηγές περιγράφουν έναν αιφνίδιο και ιδιαίτερα δραματικό θάνατο. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Άρειος βρισκόταν καθ’ οδόν μέσα στην πόλη όταν αισθάνθηκε έντονη αδιαθεσία και πέθανε λίγο αργότερα.

Το γεγονός συνδέθηκε από τους πιστούς με την προσευχή του Αγίου Αλεξάνδρου και θεωρήθηκε ότι έβαλε τέλος στην προσπάθεια να επιστρέψει ο Άρειος στην Εκκλησία χωρίς να έχει εγκαταλείψει τις καταδικασμένες θέσεις του.

Χρειάζεται, ωστόσο, να γίνεται διάκριση ανάμεσα στα ιστορικά δεδομένα και στην εκκλησιαστική ερμηνεία τους. Ο αιφνίδιος θάνατος του Αρείου αναφέρεται σε παλαιές πηγές, ενώ η σύνδεσή του με την προσευχή του Αγίου Αλεξάνδρου αποτελεί μέρος της παράδοσης της Εκκλησίας.

Γιατί ο Άρειος προκάλεσε τόσο μεγάλη αναστάτωση

Για να καταλάβει κανείς τη στάση του Αγίου Αλεξάνδρου, πρέπει να δει πόσο σοβαρό θεωρούσε η Εκκλησία το ζήτημα του Αρείου.

Δεν επρόκειτο απλώς για μια διαφωνία ανάμεσα σε δύο κληρικούς. Η συζήτηση αφορούσε το ίδιο το πρόσωπο του Χριστού και τη σχέση Του με τον Θεό Πατέρα. Η διαμάχη είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, δημιουργώντας εντάσεις ανάμεσα σε επισκόπους, κληρικούς, πιστούς αλλά και την αυτοκρατορική εξουσία.

Ο Άγιος Αλέξανδρος είχε συμμετάσχει στη Σύνοδο που είχε πάρει σαφή θέση πάνω στο ζήτημα. Για αυτό θεωρούσε ότι η αποδοχή του Αρείου χωρίς πραγματική αλλαγή των απόψεών του θα αναιρούσε ουσιαστικά όσα είχαν αποφασιστεί στη Νίκαια.

Η Κωνσταντινούπολη την εποχή του Αγίου Αλεξάνδρου

Η ζωή του Αγίου συνέπεσε με μία ιστορική αλλαγή τεράστιων διαστάσεων. Το αρχαίο Βυζάντιο μεταμορφωνόταν στη Νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη, και γινόταν η νέα πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας.

Αυτό σήμαινε ότι ο επικεφαλής της Εκκλησίας της πόλης αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη ευθύνη. Ζητήματα που παλαιότερα θα είχαν κυρίως τοπική σημασία μπορούσαν πλέον να εξελιχθούν σε υποθέσεις ολόκληρης της αυτοκρατορίας.

Ο Άγιος Αλέξανδρος βρέθηκε ουσιαστικά στην αρχή αυτής της νέας εποχής. Η Κωνσταντινούπολη δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη θέση που θα είχε τους επόμενους αιώνες, όμως η σημασία της μεγάλωνε συνεχώς.

Πατριάρχης ή Επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως;

Σήμερα ο Άγιος Αλέξανδρος αναφέρεται συνήθως ως Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, όπως και οι διάδοχοί του. Ιστορικά, όμως, την εποχή που έζησε ο τίτλος και η θεσμική θέση του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως δεν είχαν ακόμη διαμορφωθεί με τη μορφή που απέκτησαν αργότερα.

Με αυστηρά ιστορικούς όρους, ήταν Επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως. Η εκκλησιαστική παράδοση, ωστόσο, τον κατατάσσει στη διαδοχή των Πατριαρχών της Κωνσταντινούπολης και γι’ αυτό είναι ευρέως γνωστός με τον συγκεκριμένο τίτλο.

Πώς έζησε τα τελευταία του χρόνια

Ο Άγιος Αλέξανδρος παρέμεινε επικεφαλής της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης μέχρι τα βαθιά γεράματά του. Οι πηγές τον παρουσιάζουν ως άνθρωπο που διατήρησε μέχρι το τέλος τη σταθερότητα στις αποφάσεις της Συνόδου της Νίκαιας.

Πέθανε περίπου το 337 μ.Χ., σε πολύ προχωρημένη ηλικία. Μετά τον θάνατό του ακολούθησαν νέες συγκρούσεις γύρω από το ποιος θα τον διαδεχθεί, καθώς η διαμάχη με τον Αρειανισμό παρέμενε έντονη.

Ανάμεσα στους διαδόχους του ήταν ο Άγιος Παύλος ο Ομολογητής, ο οποίος επίσης βρέθηκε αντιμέτωπος με τις μεγάλες θεολογικές και πολιτικές συγκρούσεις της εποχής.

Γιατί τιμάται μαζί με τον Ιωάννη και τον Παύλο

Στις 30 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά μαζί τους Αγίους Αλέξανδρο, Ιωάννη και Παύλο τον Νέο, Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως.

Οι τρεις ιεράρχες έζησαν σε διαφορετικές περιόδους, αλλά συνδέθηκαν με την υπεράσπιση της ορθόδοξης πίστης και τη διακονία της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης.

Από τη μνήμη του Αγίου Αλεξάνδρου έχει καθιερωθεί και η 30ή Αυγούστου ως μία από τις βασικές ημερομηνίες κατά τις οποίες γιορτάζουν ο Αλέξανδρος και η Αλεξάνδρα.

Τι σημαίνει το όνομα Αλέξανδρος

Το όνομα Αλέξανδρος έχει αρχαιοελληνική προέλευση και προέρχεται από το ρήμα «ἀλέξω», που σημαίνει προστατεύω ή αποκρούω, και τη λέξη «ἀνήρ – ἀνδρός».

Η σημασία του αποδίδεται ως «αυτός που προστατεύει τους ανθρώπους», «ο υπερασπιστής των ανθρώπων» ή εκείνος που αποκρούει τον εχθρό.

Πρόκειται φυσικά για ένα από τα διασημότερα ελληνικά ονόματα παγκοσμίως, κυρίως χάρη στον Μέγα Αλέξανδρο. Στην ορθόδοξη παράδοση, όμως, το όνομα συνδέεται και με αρκετούς Αγίους, ανάμεσά τους τον Άγιο Αλέξανδρο Κωνσταντινουπόλεως.

Πότε γιορτάζει ο Άγιος Αλέξανδρος

Η μνήμη του Αγίου Αλεξάνδρου Κωνσταντινουπόλεως τιμάται στις 30 Αυγούστου.

Την ίδια ημερομηνία γιορτάζουν πολλοί που φέρουν τα ονόματα Αλέξανδρος, Αλεξάνδρα, Αλέκος, Αλέκα, Άλεξ και Σάντρα, αν και υπάρχουν και άλλοι Άγιοι με το όνομα Αλέξανδρος που τιμώνται σε διαφορετικές ημερομηνίες.

Ο Άγιος Αλέξανδρος και η δύναμη να μην υποχωρείς

Αυτό που ξεχωρίζει περισσότερο στην ιστορία του Αγίου Αλεξάνδρου είναι ότι βρέθηκε απέναντι σε μια πίεση πολύ μεγαλύτερη από τον ίδιο. Ήταν ηλικιωμένος, δεν είχε πολιτική δύναμη και απέναντί του υπήρχαν άνθρωποι με επιρροή που απαιτούσαν να δεχθεί τον Άρειο.

Δεν προσπάθησε να αντιμετωπίσει την κατάσταση με τη δύναμη της εξουσίας. Παρέμεινε σταθερός σε όσα πίστευε και, όταν αισθάνθηκε ότι δεν είχε άλλο ανθρώπινο μέσο στη διάθεσή του, στράφηκε στην προσευχή.

Ακριβώς αυτή η στάση είναι που έκανε τη μορφή του Αγίου Αλεξάνδρου να μείνει ζωντανή στην παράδοση της Εκκλησίας: η πίστη ότι υπάρχουν στιγμές στις οποίες ο άνθρωπος καλείται να παραμείνει σταθερός σε όσα πιστεύει, ακόμη κι όταν η πίεση να υποχωρήσει είναι τεράστια.