Κοσμάς ο Αιτωλός

Το 1714, στο Μεγάλο Δένδρο της Αιτωλίας, γεννήθηκε ο Κώνστας, που αργότερα έγινε γνωστός ως Κοσμάς ο Αιτωλός. Η περιοχή ήταν τότε υπό οθωμανική κυριαρχία. Τα πρώτα του χρόνια σημαδεύτηκαν από τις δυσκολίες της εποχής. Ο Κώνστας έλαβε στοιχειώδη μόρφωση σε τοπικά σχολεία, αποκτώντας βασικές γνώσεις που θα αποτελούσαν το θεμέλιο της μετέπειτα πνευματικής του πορείας.

Αργότερα, ο Κώνστας κατευθύνθηκε προς το Άγιον Όρος. Εκεί εισήλθε στην περίφημη Αθωνιάδα Σχολή, ένα κέντρο μάθησης που συγκέντρωνε διακεκριμένους δασκάλους της εποχής. Μεταξύ αυτών ήταν ο Ευγένιος Βούλγαρης και ο Νικόλαος Τζαρτζούλης. Σπούδασε φιλοσοφία, ρητορική και θεολογία. Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του, χειροτονήθηκε μοναχός στη Μονή Φιλοθέου, λαμβάνοντας το όνομα Κοσμάς. Στη συνέχεια, χειροτονήθηκε διάκονος και αργότερα ιερέας.

Ο Κοσμάς είδε την πνευματική παρακμή των υπόδουλων Ελλήνων. Το 1759, αποφάσισε να εγκαταλείψει την ησυχία του Αγίου Όρους. Άρχισε ένα μεγάλο ιεραποστολικό έργο. Ταξίδεψε σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ελλάδα, την Αλβανία και τα νησιά του Αιγαίου. Κήρυττε σε χωριά και πόλεις, συχνά σε ανοιχτούς χώρους. Η γλώσσα του ήταν απλή, κατανοητή από όλους. Τόνιζε τη σημασία της ελληνικής γλώσσας και της ορθόδοξης πίστης. Προέτρεπε στην ίδρυση σχολείων, συμπεριλαμβανομένων και σχολείων θηλέων. Καταδίκαζε την τοκογλυφία και την αδικία.

Το έργο του Κοσμά προκάλεσε αντιδράσεις. Αντιμετώπισε την εχθρότητα ορισμένων εβραϊκών κοινοτήτων, λόγω των θέσεών του κατά της τοκογλυφίας. Οι οθωμανικές αρχές τον υποψιάζονταν για υποκίνηση εξέγερσης. Ακόμη και κάποιοι Έλληνες κοτζαμπάσηδες και κληρικοί τον είδαν με καχυποψία. Στις 24 Αυγούστου 1779, συνελήφθη κοντά στο Βεράτι της σημερινής Αλβανίας. Ο Κουρτ Πασάς διέταξε την εκτέλεσή του. Τον απαγχόνισαν. Το σώμα του ρίχτηκε στον ποταμό Σεμάν. Αργότερα, το ανέσυραν και το έθαψαν.

Οι λαϊκές παραδόσεις αποδίδουν στον Κοσμά τον Αιτωλό διάφορα θαύματα. Αναφέρονται περιπτώσεις θεραπείας ασθενών, όπου άνθρωποι ανέρρωσαν μετά από τις προσευχές του. Πολλές προφητείες του κυκλοφορούν ευρέως. Μιλούν για την έλευση των «κόκκινων σκούφων» (Ρώσων), την εμφάνιση των «συρμάτων» (τηλεγράφων) και των «αμαξιών» (αυτοκινήτων). Προέβλεψε επίσης την απελευθέρωση του ελληνικού έθνους. Υπάρχουν αφηγήσεις για την εμφάνισή του σε ανθρώπους που κινδύνευαν, προσφέροντας βοήθεια ή καθοδήγηση. Άλλες ιστορίες περιγράφουν πώς ανέβλυσε νερό από το έδαφος, αφού το χτύπησε με το ραβδί του.

Κάθε 24η Αυγούστου, η μνήμη του Κοσμά του Αιτωλού τιμάται με ιδιαίτερη ευλάβεια. Τελούνται λειτουργίες και λιτανείες, κυρίως στις περιοχές που κήρυξε. Στην ιδιαίτερη πατρίδα του και στην Ήπειρο, οι εκδηλώσεις έχουν πανηγυρικό χαρακτήρα. Πολλές εκκλησίες και ξωκλήσια είναι αφιερωμένα σε αυτόν, συχνά σε απομακρυσμένα μέρη. Πηγές νερού που συνδέονται με την παρουσία του θεωρούνται αγιάσματα. Το κρανίο του φυλάσσεται ως ιερό λείψανο στη Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου στον Κολικόντα της Κόνιτσας. Εκεί συρρέουν πιστοί για να προσκυνήσουν. Οι προφητείες του αποτελούν ακόμα μέρος της λαϊκής προφορικής παράδοσης. Συχνά αναφέρονται σε συζητήσεις, ειδικά σε αγροτικές περιοχές. Σχολεία και πολιτιστικοί σύλλογοι φέρουν το όνομά του, συνεχίζοντας το εκπαιδευτικό του έργο.