Ευστάθιος αρχιεπίσκοπος Αντιοχείας

Ο Ευστάθιος καταγόταν από τη Σίδη της Παμφυλίας. Έγινε μια από τις πιο σημαντικές μορφές της Εκκλησίας στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. Τα ιστορικά αρχεία τον βρίσκουν αρχικά ως επίσκοπο στη Βέροια της Συρίας. Από εκεί, η φήμη του για την ορθοδοξία και την ικανότητά του στον λόγο εξαπλώθηκε γρήγορα. Το 325 μ.Χ., η κατάσταση στην εκκλησία της Αντιοχείας ήταν πολύ τεταμένη. Η πόλη, ένα μεγάλο χριστιανικό κέντρο, αντιμετώπιζε σοβαρές θεολογικές διαφωνίες. Ο Αρειανισμός είχε εξαπλωθεί πολύ. Ο Ευστάθιος ανέλαβε τον αρχιεπισκοπικό θρόνο της Αντιοχείας. Η εκλογή του έγινε λίγο πριν ή αμέσως μετά την Α’ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας.

Ως Αρχιεπίσκοπος Αντιοχείας, ο Ευστάθιος έπαιξε βασικό ρόλο στην καταπολέμηση του Αρειανισμού. Υπήρξε θερμός υποστηρικτής της ορθόδοξης πίστης, όπως αυτή διατυπώθηκε στη Σύνοδο της Νίκαιας. Η διδασκαλία του έδινε έμφαση στην ομοουσιότητα του Υιού με τον Πατέρα. Αυτό τον έφερε σε ευθεία σύγκρουση με τους οπαδούς του Αρείου. Η Αντιόχεια ήταν ένα πεδίο έντονων θεολογικών αντιπαραθέσεων. Ο Ευστάθιος ήταν ένας ηγέτης με δύναμη. Προσπάθησε να διατηρήσει την ενότητα της Εκκλησίας απέναντι στις αιρετικές ιδέες. Οι ενέργειές του τον έκαναν στόχο των Αρειανών. Αυτοί ήθελαν να τον απομακρύνουν.

Η σύγκρουση κορυφώθηκε το 327 μ.Χ. ή το 330 μ.Χ. Οι Αρειανοί οργάνωσαν μια ψεύτικη σύνοδο στην Αντιόχεια. Είχαν την υποστήριξη κάποιων κύκλων της αυλής και την επιρροή τους στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Α’. Εκεί, κατηγόρησαν τον Ευστάθιο για ανήθικη συμπεριφορά και για Σαβελλιανισμό. Ο Σαβελλιανισμός έλεγε ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα ήταν απλά διαφορετικές μορφές του ίδιου προσώπου, όχι τρία ξεχωριστά πρόσωπα της Αγίας Τριάδας. Οι κατηγορίες ήταν στημένες. Οδήγησαν στην καθαίρεση και την εξορία του. Ο Ευστάθιος εξορίστηκε στην Τραϊανούπολη της Θράκης. Εκεί πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Πολλοί πιστοί του εξορίστηκαν μαζί του. Αυτοί έμειναν πιστοί στη διδασκαλία του.

Ο Ευστάθιος πέθανε στην εξορία, πιθανότατα γύρω στο 337 μ.Χ. Ο θάνατός του δεν σταμάτησε την επιρροή του. Μετά τον θάνατό του, οι πιστοί του, γνωστοί ως «Ευσταθιανοί», συνέχισαν να τον θυμούνται. Αγωνίστηκαν για να αποκατασταθεί η τιμή του και η ορθόδοξη διδασκαλία του. Η διαμάχη στην Αντιόχεια μεταξύ Ευσταθιανών και Αρειανών, και αργότερα μεταξύ Ευσταθιανών και Μελιτιανών, κράτησε για δεκαετίες. Η μνήμη του τιμήθηκε μετά τον θάνατό του. Τον αναγνώρισαν ως μάρτυρα της ορθοδοξίας. Τα λείψανά του μεταφέρθηκαν αργότερα στην Αντιόχεια. Αυτό έδειξε την πλήρη αποκατάσταση της τιμής του και την τελική επικράτηση της θεολογίας της Νίκαιας στην περιοχή.

Ο Άγιος Ευστάθιος δεν είναι ευρέως γνωστός για συγκεκριμένα θαύματα. Η φήμη του βασίζεται κυρίως στον ρόλο του ως υπερασπιστή της ορθόδοξης πίστης και στην αντίστασή του στον Αρειανισμό. Ωστόσο, η λαϊκή παράδοση και οι μεταγενέστερες αγιολογικές πηγές αναφέρουν ότι η παρουσία του στην εξορία έδωσε δύναμη στους πιστούς. Η σταθερότητά του στην πίστη θεωρήθηκε ένα είδος πνευματικού θαύματος. Μετά τον θάνατό του, η μεταφορά των λειψάνων του στην Αντιόχεια ερμηνεύτηκε από πολλούς ως σημάδι θεϊκής αποκατάστασης και ευλογίας για την πόλη. Δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα θαύματα θεραπειών ή υπερφυσικών γεγονότων που να συνδέονται άμεσα με τις ενέργειές του όσο ζούσε.

Η μνήμη του Αγίου Ευσταθίου τιμάται κάθε χρόνο στις 21 Φεβρουαρίου. Στις ορθόδοξες εκκλησίες γίνονται πανηγυρικές Θείες Λειτουργίες. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε ναούς που έχουν το όνομά του. Στην Αντιόχεια, όπου έδρασε, και σε περιοχές που επηρεάστηκαν από τη διδασκαλία του, η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στο να θυμούνται τον αγώνα του κατά των αιρέσεων. Οι πιστοί πηγαίνουν στις εκκλησίες. Ανάβουν κεριά και προσφέρουν άρτο. Με αυτό τον τρόπο δείχνουν την ευχαριστία τους για τη διατήρηση της ορθόδοξης πίστης. Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας, κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα λόγω της σχετικά κοντινής Τραϊανούπολης, υπάρχουν τοπικές εκδηλώσεις. Οι ιερείς στις ομιλίες τους τονίζουν πόσο σημαντική είναι η ακρίβεια στα δόγματα και η αντίσταση στις αιρέσεις. Εμπνέονται από το παράδειγμα του Αγίου Ευσταθίου. Η τιμή του είναι περισσότερο πνευματική και θεολογική. Δεν υπάρχουν ιδιαίτερα λαϊκά έθιμα ή πανηγύρια με χορούς και μουσική.