Άγιοι Σταμάτιος και Ιωάννης

Το 1822, η Χίος βρέθηκε στο επίκεντρο των συγκρούσεων της Ελληνικής Επανάστασης, καθώς η στρατηγική της θέση και ο πλούτος της την καθιστούσαν σημαντικό στόχο. Τον Μάρτιο του ίδιου έτους, Σάμιοι επαναστάτες αποβιβάστηκαν στο νησί, υποκινώντας μια εξέγερση κατά της οθωμανικής κυριαρχίας. Η ενέργεια αυτή προκάλεσε την άμεση και βίαιη αντίδραση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο οθωμανικός στόλος, υπό τον Καρά Αλή, έφτασε στη Χίο και άρχισε βίαιες σφαγές εναντίον του ελληνικού πληθυσμού.
Τέσσερις χριστιανοί, ο Σταμάτιος, ο Ιωάννης, ο Νικήτας και ο Νικόλαος, παγιδεύτηκαν στο νησί εν μέσω των σφαγών. Ο Σταμάτιος ήταν από τις Σπέτσες, ο Ιωάννης και ο Νικήτας από τα Ψαρά, ενώ ο Νικόλαος ήταν από τα Βουρλά της Μικράς Ασίας. Ήταν ναυτικοί ή έμποροι, πιθανόν να βρίσκονταν εκεί για δουλειές, όταν οι οθωμανικές αρχές τους συνέλαβαν, μαζί με χιλιάδες άλλους Έλληνες, στο πλαίσιο της εκστρατείας εκδίκησης.
Οι συλληφθέντες υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια και πιέστηκαν να απαρνηθούν τη χριστιανική τους πίστη και να ασπαστούν το Ισλάμ. Οι τέσσερις άνδρες, ο Σταμάτιος, ο Ιωάννης, ο Νικήτας και ο Νικόλαος, αρνήθηκαν κατηγορηματικά. Η άρνησή τους, παρά τις απειλές και τα βασανιστήρια, θεωρήθηκε πρόκληση από τους Οθωμανούς.
Στις 31 Ιανουαρίου 1822, οι τέσσερις άνδρες εκτελέστηκαν με αποκεφαλισμό στην πόλη της Χίου. Η θυσία τους ήταν μεταξύ των χιλιάδων εκτελέσεων που έγιναν κατά τη διάρκεια της Σφαγής της Χίου, όπως καταγράφηκε από σύγχρονους χρονογράφους.

Δεν υπάρχουν καταγεγραμμένες θαυματουργικές παρεμβάσεις που να αποδίδονται ειδικά στους Αγίους Σταμάτιους και Ιωάννη. Η μνήμη τους τιμάται κυρίως για το μαρτύριό τους και την επιμονή τους στην πίστη κατά τη διάρκεια της σφαγής της Χίου.

Η μνήμη των Αγίων Σταματίου, Ιωάννη, Νικήτα και Νικολάου τιμάται κάθε χρόνο στις 31 Ιανουαρίου. Στη Χίο τελούνται λειτουργίες και μνημόσυνα στις εκκλησίες. Οι εορτασμοί στη Χίο αναδεικνύουν τη θυσία τους και διατηρούν την ιστορική μνήμη. Οι τοπικές κοινότητες, ιδιαίτερα εκείνες με ναυτική παράδοση, τιμούν τους μάρτυρες αυτούς, καθώς βρέθηκαν στο νησί και μαρτύρησαν ως ναυτικοί. Στις Σπέτσες, γενέτειρα του Αγίου Σταματίου, και στα Ψαρά, απ’ όπου κατάγονται οι Άγιοι Ιωάννης και Νικήτας, η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στη μνήμη της ζωής και του μαρτυρίου τους, με τον ήχο των ψαλμών να γεμίζει τις εκκλησίες.