Γιατί στις 13 Σεπτεμβρίου αρχίζουν τα Προεόρτια της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Στις 13 Σεπτεμβρίου η Εκκλησία τιμά τα Προεόρτια της Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, μία ημέρα πριν από τη μεγάλη γιορτή της 14ης Σεπτεμβρίου. Τα Προεόρτια διαρκούν μόνο αυτή την ημέρα και προετοιμάζουν λειτουργικά τους πιστούς για την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Τι σημαίνει «Προεόρτια»

Στο ορθόδοξο εορτολόγιο ορισμένες μεγάλες γιορτές δεν περιορίζονται μόνο στην ημέρα που αναγράφεται στο ημερολόγιο. Προηγείται μια περίοδος προετοιμασίας, τα Προεόρτια, και σε αρκετές περιπτώσεις ακολουθούν τα Μεθεόρτια.

Στην περίπτωση της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, όμως, τα Προεόρτια είναι ιδιαίτερα σύντομα: διαρκούν μία μόνο ημέρα, τη 13η Σεπτεμβρίου. Η κυρίως γιορτή τελείται στις 14 Σεπτεμβρίου, ενώ ακολουθούν επτά ημέρες Μεθεορτίων, από τις 15 έως τις 21 Σεπτεμβρίου. Στις 21 Σεπτεμβρίου γίνεται η Απόδοση της γιορτής.

Ήδη από τις ακολουθίες της 13ης Σεπτεμβρίου, οι ύμνοι στρέφουν το ενδιαφέρον στον Σταυρό και στη γιορτή που ακολουθεί. Στο απολυτίκιο των Προεορτίων γίνεται αναφορά στον «ζωοποιό Σταυρό», προαναγγέλλοντας το περιεχόμενο της επόμενης ημέρας.

Γιατί επιλέχθηκε η 13η Σεπτεμβρίου

Η θέση της 13ης Σεπτεμβρίου στο εορτολόγιο δεν συνδέεται μόνο με το γεγονός ότι προηγείται της γιορτής της 14ης. Η ημερομηνία έχει και δική της ιστορική σχέση με τα γεγονότα που βρίσκονται πίσω από την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Στις 13 Σεπτεμβρίου του 4ου αιώνα έγιναν τα εγκαίνια του μεγάλου συγκροτήματος του Ναού της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα, που είχε ανεγερθεί επί Μεγάλου Κωνσταντίνου στους τόπους της Σταύρωσης και της Ανάστασης του Χριστού. Η επικρατέστερη χρονολόγηση τοποθετεί τα εγκαίνια στο 335 μ.Χ. Την επόμενη ημέρα, στις 14 Σεπτεμβρίου, ο Τίμιος Σταυρός παρουσιάστηκε και υψώθηκε μπροστά στο συγκεντρωμένο πλήθος για προσκύνηση.

Από αυτή την παλαιά παράδοση των Ιεροσολύμων προέκυψε η στενή σύνδεση των δύο ημερών: στις 13 Σεπτεμβρίου η Εκκλησία θυμάται και τα εγκαίνια του Ναού της Αναστάσεως, ενώ την επομένη γιορτάζει την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.

Τι γιορτάζει η Εκκλησία στις 14 Σεπτεμβρίου

Η Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού είναι μία από τις μεγάλες γιορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Συνδέεται με την ανεύρεση του Σταυρού του Χριστού στα Ιεροσόλυμα, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, από την Αγία Ελένη και με την παρουσίασή του στους πιστούς για προσκύνηση.

Η γιορτή συνδέθηκε αργότερα και με ένα δεύτερο ιστορικό γεγονός: την επιστροφή του Τιμίου Σταυρού στα Ιεροσόλυμα μετά την αρπαγή του από τους Πέρσες και την ανάκτησή του επί αυτοκράτορα Ηρακλείου.

Για την Εκκλησία, ωστόσο, στο επίκεντρο δεν βρίσκεται μόνο η ιστορική πορεία του κειμηλίου. Ο Σταυρός τιμάται ως σύμβολο της Σταύρωσης και της σωτηρίας, γι’ αυτό και κατέχει κεντρική θέση στους ύμνους και στις ακολουθίες της ημέρας.

Η 13η Σεπτεμβρίου 2026 είναι και Κυριακή προ της Υψώσεως

Το 2026 η 13η Σεπτεμβρίου πέφτει Κυριακή. Έτσι συμπίπτουν τα Προεόρτια με την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Το εκκλησιαστικό ημερολόγιο της ημέρας αναφέρει τόσο τα Προεόρτια όσο και την ιδιαίτερη αυτή Κυριακή.

Για την Κυριακή προ της Υψώσεως προβλέπονται ειδικά αναγνώσματα που προετοιμάζουν τους πιστούς για τη γιορτή. Το αποστολικό ανάγνωσμα είναι από την προς Γαλάτας επιστολή και περιλαμβάνει τα λόγια του Αποστόλου Παύλου για τον Σταυρό του Χριστού, ενώ το Ευαγγέλιο είναι από τον Ιωάννη και περιλαμβάνει την αναφορά: «καθώς Μωυσής ύψωσε τον όφιν εν τη ερήμω, ούτως υψωθήναι δει τον Υιόν του ανθρώπου».

Έτσι, στις 13 Σεπτεμβρίου η λειτουργική προετοιμασία έχει ήδη αρχίσει. Μία ημέρα αργότερα, στις 14 Σεπτεμβρίου, η Εκκλησία περνά από τα Προεόρτια στην ίδια τη μεγάλη γιορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.