Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών – Γιατί καθιερώθηκε

Η 29η Αυγούστου έχει καθιερωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών ως Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών (International Day against Nuclear Tests). Σκοπός της ημέρας είναι να ενημερώνει για τις συνέπειες των πυρηνικών δοκιμών, αλλά και να υπενθυμίζει ότι ο στόχος της πλήρους απαγόρευσής τους δεν έχει ακόμη επιτευχθεί οριστικά.

Από την πρώτη πυρηνική έκρηξη το 1945 μέχρι σήμερα, έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερες από 2.000 πυρηνικές δοκιμές σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Πολλές από αυτές έγιναν σε μια εποχή κατά την οποία οι πραγματικές συνέπειες της ραδιενεργού ακτινοβολίας για τον άνθρωπο και το περιβάλλον δεν είχαν ακόμη γίνει πλήρως κατανοητές.

Γιατί η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών είναι στις 29 Αυγούστου

Η επιλογή της ημερομηνίας συνδέεται άμεσα με το Σεμιπαλατίνσκ, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο διαβόητα πεδία πυρηνικών δοκιμών της Σοβιετικής Ένωσης, στο σημερινό Καζακστάν.

Στις 29 Αυγούστου 1991, το Καζακστάν έκλεισε οριστικά το πεδίο δοκιμών. Στο ίδιο ακριβώς σημείο, επίσης στις 29 Αυγούστου αλλά το 1949, είχε πραγματοποιηθεί η πρώτη πυρηνική δοκιμή της Σοβιετικής Ένωσης. Μέχρι το κλείσιμό του είχαν πραγματοποιηθεί εκεί 456 πυρηνικές δοκιμές, με σοβαρές συνέπειες για τους κατοίκους των γύρω περιοχών και το περιβάλλον.

Η συγκεκριμένη ημερομηνία έγινε έτσι σύμβολο τόσο της αρχής μιας εποχής πυρηνικών δοκιμών όσο και της προσπάθειας να μπει τέλος σε αυτή.

Πότε καθιερώθηκε η Διεθνής Ημέρα

Η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών καθιερώθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 2009, όταν η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε το ψήφισμα 64/35.

Η πρωτοβουλία προήλθε από το Καζακστάν και υποστηρίχθηκε από μεγάλο αριθμό κρατών. Με το ψήφισμα, ο ΟΗΕ όρισε την 29η Αυγούστου ως ημέρα ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης σχετικά με τις συνέπειες των πυρηνικών εκρήξεων και την ανάγκη να σταματήσουν οι πυρηνικές δοκιμές. Η πρώτη επίσημη παγκόσμια διοργάνωση της ημέρας πραγματοποιήθηκε το 2010.

Περισσότερες από 2.000 πυρηνικές δοκιμές από το 1945

Η πυρηνική εποχή ξεκίνησε στις 16 Ιουλίου 1945, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν τη δοκιμή Trinity στο Νέο Μεξικό. Λίγες εβδομάδες αργότερα ακολούθησαν οι ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.

Τις επόμενες δεκαετίες, οι πυρηνικές δυνάμεις πραγματοποίησαν χιλιάδες δοκιμές για την ανάπτυξη και βελτίωση των πυρηνικών τους όπλων. Ο ΟΗΕ υπολογίζει ότι από το 1945 έχουν πραγματοποιηθεί πάνω από 2.000 πυρηνικές δοκιμές σε ολόκληρο τον κόσμο.

Οι δοκιμές πραγματοποιούνταν στην ατμόσφαιρα, υπογείως, υποβρυχίως και σε μεγάλες αποστάσεις από κατοικημένες περιοχές. Ωστόσο, ακόμη και όταν οι εγκαταστάσεις βρίσκονταν σε απομονωμένα σημεία, η ραδιενέργεια μπορούσε να εξαπλωθεί πολύ μακρύτερα από τα όρια του πεδίου δοκιμών.

Τι συνέβη στο Σεμιπαλατίνσκ

Το πεδίο δοκιμών του Σεμιπαλατίνσκ αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα των συνεπειών της πυρηνικής εποχής. Βρισκόταν σε μια τεράστια περιοχή του σημερινού Καζακστάν και χρησιμοποιήθηκε επί δεκαετίες για το σοβιετικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Από την πρώτη έκρηξη του 1949 έως το κλείσιμο του πεδίου το 1991 πραγματοποιήθηκαν εκεί 456 πυρηνικές δοκιμές. Πολλές έγιναν σε εποχές κατά τις οποίες οι κάτοικοι των γύρω περιοχών δεν είχαν επαρκή ενημέρωση ή προστασία από την έκθεση στη ραδιενέργεια.

Γι’ αυτό και το κλείσιμο του Σεμιπαλατίνσκ απέκτησε πολύ μεγαλύτερη σημασία από το κλείσιμο μιας στρατιωτικής εγκατάστασης. Έγινε διεθνές σύμβολο του αγώνα κατά των πυρηνικών δοκιμών.

Γιατί οι πυρηνικές δοκιμές είναι επικίνδυνες

Μια πυρηνική δοκιμή δεν περιορίζεται στην τεράστια έκρηξη που βλέπουμε σε ιστορικές εικόνες. Η έκλυση ραδιενεργών υλικών μπορεί να έχει συνέπειες που εμφανίζονται χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες αργότερα.

Οι ατμοσφαιρικές δοκιμές μπορούν να απελευθερώσουν ραδιενεργά σωματίδια που μεταφέρονται με τον αέρα σε μεγάλες αποστάσεις. Η έκθεση σε υψηλές ή επαναλαμβανόμενες δόσεις ακτινοβολίας συνδέεται με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, ενώ η μόλυνση μπορεί να περάσει στο έδαφος, στο νερό και στην τροφική αλυσίδα.

Ο ΟΗΕ επισημαίνει ότι η ιστορία των πυρηνικών δοκιμών αποκάλυψε τις καταστροφικές επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη ζωή και το περιβάλλον, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς που έζησαν κοντά σε περιοχές δοκιμών.

Η Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών

Ένα από τα σημαντικότερα διεθνή βήματα έγινε το 1996, όταν η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υιοθέτησε τη Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών, γνωστή διεθνώς ως CTBT.

Η Συνθήκη απαγορεύει όλες τις πυρηνικές εκρήξεις, είτε πρόκειται για δοκιμές πυρηνικών όπλων είτε για άλλου είδους πυρηνικές εκρήξεις, οπουδήποτε στον κόσμο. Άνοιξε προς υπογραφή στις 24 Σεπτεμβρίου 1996 και έχει δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα ισχυρό διεθνές πλαίσιο κατά των πυρηνικών δοκιμών.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια: η Συνθήκη δεν έχει ακόμη τεθεί επίσημα σε ισχύ. Για να συμβεί αυτό απαιτείται η επικύρωσή της από συγκεκριμένα κράτη που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα 2 της Συνθήκης και διαθέτουν σημαντικές πυρηνικές ή ερευνητικές δυνατότητες.

Τι έχει κάνει η Ελλάδα

Η Ελλάδα ήταν ανάμεσα στις χώρες που υπέγραψαν από νωρίς τη Συνθήκη για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών.

Η χώρα μας υπέγραψε τη CTBT στις 24 Σεπτεμβρίου 1996 και την επικύρωσε στις 21 Απριλίου 1999. Η Ελλάδα συμμετέχει επίσης στο διεθνές σύστημα παρακολούθησης που έχει δημιουργηθεί για την ανίχνευση πιθανών πυρηνικών εκρήξεων.

Το σύστημα αυτό χρησιμοποιεί ένα παγκόσμιο δίκτυο σταθμών που μπορούν να καταγράψουν σεισμικά κύματα και άλλα ίχνη μιας πιθανής πυρηνικής δοκιμής ακόμη και όταν αυτή πραγματοποιείται πολύ μακριά.

Μπορεί σήμερα να γίνει κρυφά μια πυρηνική δοκιμή;

Η δυνατότητα εντοπισμού μιας πυρηνικής έκρηξης είναι σήμερα πολύ μεγαλύτερη από ό,τι πριν από μερικές δεκαετίες. Η αρμόδια διεθνής οργάνωση CTBTO έχει αναπτύξει ένα παγκόσμιο σύστημα παρακολούθησης που χρησιμοποιεί διαφορετικές τεχνολογίες για να εντοπίζει φαινόμενα τα οποία θα μπορούσαν να υποδηλώνουν πυρηνική έκρηξη.

Σεισμικοί σταθμοί μπορούν να καταγράψουν υπόγειες εκρήξεις, ενώ άλλες εγκαταστάσεις παρακολουθούν ακουστικά κύματα στην ατμόσφαιρα, υδροακουστικά σήματα στους ωκεανούς και ίχνη ραδιενεργών σωματιδίων. Έτσι, μια μεγάλη πυρηνική δοκιμή είναι πολύ δυσκολότερο να περάσει απαρατήρητη σήμερα.

Γιατί παραμένει σημαντική η 29η Αυγούστου

Η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών δεν είναι απλώς μια επέτειος για γεγονότα του Ψυχρού Πολέμου. Ο πυρηνικός αφοπλισμός και ο έλεγχος των πυρηνικών όπλων παραμένουν ανοιχτά ζητήματα, ενώ η Συνθήκη που θα απαγόρευε νομικά όλες τις πυρηνικές δοκιμές σε παγκόσμιο επίπεδο δεν έχει ακόμη τεθεί σε πλήρη ισχύ.

Γι’ αυτό ο ΟΗΕ χρησιμοποιεί την 29η Αυγούστου ως ημέρα ενημέρωσης, εκπαίδευσης και υπενθύμισης των συνεπειών που άφησαν πίσω τους οι περισσότερες από 2.000 πυρηνικές δοκιμές των τελευταίων οκτώ δεκαετιών.

Δεν είναι η ίδια ημέρα με την Ημέρα για την Εξάλειψη των Πυρηνικών Όπλων

Η 29η Αυγούστου επικεντρώνεται συγκεκριμένα στις πυρηνικές δοκιμές. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη σχετική παγκόσμια ημέρα του ΟΗΕ, στις 26 Σεπτεμβρίου, η οποία είναι η Διεθνής Ημέρα για την Πλήρη Εξάλειψη των Πυρηνικών Όπλων.

Οι δύο ημέρες έχουν κοινό γενικό στόχο αλλά διαφορετικό αντικείμενο. Η 29η Αυγούστου θυμίζει τις συνέπειες των πυρηνικών δοκιμών και ζητά την οριστική παύση τους, ενώ η 26η Σεπτεμβρίου αφορά τον ευρύτερο στόχο ενός κόσμου χωρίς πυρηνικά όπλα.

Η 29η Αυγούστου ως ημέρα μνήμης και προειδοποίησης

Πίσω από τις φωτογραφίες των τεράστιων πυρηνικών «μανιταριών» υπάρχουν άνθρωποι και περιοχές που έζησαν για δεκαετίες με τις συνέπειες των δοκιμών. Το Σεμιπαλατίνσκ είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, αλλά δεν είναι το μοναδικό.

Η Διεθνής Ημέρα κατά των Πυρηνικών Δοκιμών καθιερώθηκε για να μην ξεχαστούν αυτές οι συνέπειες και για να θυμίζει ότι η τεχνολογική και στρατιωτική ισχύς συνοδεύεται από ευθύνη. Η επιλογή της 29ης Αυγούστου ενώνει δύο ημερομηνίες της ίδιας ιστορίας: την πρώτη σοβιετική πυρηνική δοκιμή στο Σεμιπαλατίνσκ το 1949 και το οριστικό κλείσιμο του ίδιου πεδίου δοκιμών 42 χρόνια αργότερα, το 1991.