Άγιος Βαβύλας: Ο Επίσκοπος που δεν άφησε τον αυτοκράτορα να μπει στην εκκλησία

Στην Αντιόχεια του 3ου αιώνα, μία από τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο Επίσκοπος Βαβύλας βρέθηκε κάποια στιγμή απέναντι στον ίδιο τον αυτοκράτορα.

Η εκκλησιαστική παράδοση διηγείται ότι ο αυτοκράτορας θέλησε να μπει στην εκκλησία την ώρα που οι Χριστιανοί ήταν συγκεντρωμένοι για τη λατρεία. Ο Βαβύλας βγήκε μπροστά του και του αρνήθηκε την είσοδο, θεωρώντας ότι ένας άνθρωπος που είχε διαπράξει βαριά εγκλήματα δεν μπορούσε να περάσει μέσα σαν να μη συνέβαινε τίποτα.

Για έναν Επίσκοπο της εποχής, η πράξη αυτή δεν ήταν μια απλή δημόσια διαφωνία. Ο άνθρωπος που στεκόταν απέναντί του είχε απόλυτη εξουσία και μπορούσε να διατάξει τη σύλληψη ή τον θάνατό του. Κι όμως, ο Βαβύλας δεν έκανε πίσω.

Ποιος ήταν ο Άγιος Βαβύλας

Ο Βαβύλας έζησε στο πρώτο μισό του 3ου αιώνα και έγινε Επίσκοπος Αντιοχείας, διαδεχόμενος τον Ζεβίνο. Η Αντιόχεια ήταν ήδη ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του Χριστιανισμού και είχε ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της Εκκλησίας από τα αποστολικά χρόνια.

Ο Ευσέβιος Καισαρείας, μία από τις σημαντικότερες πηγές για την ιστορία της πρώτης Εκκλησίας, αναφέρει τον Βαβύλα ως Επίσκοπο της πόλης και καταγράφει ότι πέθανε αφού ομολόγησε την πίστη του κατά τον διωγμό του αυτοκράτορα Δεκίου. Η περίοδος αυτή τοποθετείται γύρω στο 250-251 μ.Χ.

Η Εκκλησία τον τιμά ως Ιερομάρτυρα, δηλαδή ως κληρικό που μαρτύρησε για την πίστη του, και η μνήμη του βρίσκεται στο εορτολόγιο της 4ης Σεπτεμβρίου.

Η στιγμή που στάθηκε μπροστά στον αυτοκράτορα

Η πιο γνωστή ιστορία της ζωής του αφορά την ημέρα που ένας Ρωμαίος αυτοκράτορας θέλησε να μπει στην εκκλησία.

Στη συναξαριακή παράδοση που έχει επικρατήσει σε αρκετές ορθόδοξες πηγές, το περιστατικό συνδέεται με τον Δέκιο. Ο αυτοκράτορας βρισκόταν στην Αντιόχεια και, σύμφωνα με τη διήγηση, θέλησε να παρακολουθήσει από κοντά όσα συνέβαιναν κατά τη χριστιανική λατρεία. Ο Βαβύλας πληροφορήθηκε την πρόθεσή του και βγήκε να τον συναντήσει πριν περάσει την είσοδο.

Δεν προσπάθησε να αποφύγει τη σύγκρουση ούτε έστειλε κάποιον άλλον να μιλήσει εκ μέρους του. Του είπε ότι δεν μπορούσε να εισέλθει στην εκκλησία, επειδή η ζωή και οι πράξεις του δεν συμβάδιζαν με αυτό που ζητούσε να κάνει.

Η πράξη του Βαβύλα έγινε αργότερα σύμβολο της αντίληψης ότι ακόμη και ο ισχυρότερος άνθρωπος της αυτοκρατορίας δεν βρίσκεται πάνω από την πίστη και τους κανόνες της Εκκλησίας.

Ήταν πράγματι ο Δέκιος;

Εδώ υπάρχει μια ιστορική λεπτομέρεια που αξίζει να ξεκαθαριστεί.

Η ορθόδοξη συναξαριακή παράδοση συνδέει συνήθως το περιστατικό με τον Δέκιο, επί των ημερών του οποίου μαρτύρησε ο Βαβύλας. Ωστόσο, ο Ευσέβιος Καισαρείας καταγράφει μια παλαιότερη εκδοχή της ιστορίας χωρίς να κατονομάζει τον Επίσκοπο και αναφέρει ότι ένας αυτοκράτορας θέλησε να μπει στη χριστιανική σύναξη, αλλά υποχρεώθηκε πρώτα να σταθεί μαζί με τους μετανοούντες λόγω των πράξεών του.

Μεταγενέστεροι εκκλησιαστικοί συγγραφείς ταύτισαν τον Επίσκοπο εκείνης της διήγησης με τον Βαβύλα και αρκετοί ιστορικοί θεωρούν πιθανότερο ότι ο αυτοκράτορας ήταν ο Φίλιππος ο Άραβας, ο οποίος βασίλεψε αμέσως πριν από τον Δέκιο.

Αυτό δεν αλλάζει το βασικό στοιχείο της παράδοσης γύρω από τον Άγιο: ο Βαβύλας έμεινε γνωστός ως ο Επίσκοπος που δεν δίστασε να σταθεί απέναντι στην αυτοκρατορική εξουσία. Αλλά για ένα ιστορικά σωστό κείμενο, δεν πρέπει να παρουσιάζουμε την ταυτότητα του αυτοκράτορα ως απολύτως βέβαιη.

Γιατί του απαγόρευσε την είσοδο

Οι διαφορετικές παραδόσεις συμφωνούν στην ουσία: ο αυτοκράτορας θεωρούνταν υπεύθυνος για σοβαρό αμάρτημα και ο Βαβύλας πίστευε ότι δεν μπορούσε να συμμετάσχει στη λατρεία χωρίς προηγουμένως να μετανοήσει.

Σε μεταγενέστερες διηγήσεις το περιστατικό συνδέεται με φόνο που είχε διαπράξει ή διατάξει ο αυτοκράτορας. Η ακριβής ιστορία διαφέρει από πηγή σε πηγή, γι’ αυτό δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς είχε προηγηθεί.

Το σημαντικό για την εκκλησιαστική παράδοση είναι η στάση του Βαβύλα. Δεν αντιμετώπισε τον αυτοκράτορα διαφορετικά επειδή είχε εξουσία. Θεώρησε ότι ο ίδιος κανόνας που ίσχυε για έναν απλό πιστό έπρεπε να ισχύει και για εκείνον.

Ο αυτοκράτορας υποχώρησε μπροστά στην εκκλησία

Η παράδοση αναφέρει ότι ο αυτοκράτορας δεν επέβαλε εκείνη τη στιγμή την είσοδό του με τη βία. Γύρω από την εκκλησία υπήρχε πολύς κόσμος και μια σύγκρουση μπορούσε να προκαλέσει αναταραχή.

Έτσι, παρά την προσβολή που θεωρούσε ότι είχε υποστεί, αποχώρησε. Για τον Βαβύλα όμως η υπόθεση δεν είχε τελειώσει.

Στη συναξαριακή διήγηση που συνδέει το περιστατικό με τον Δέκιο, η εκδίκηση ήρθε αμέσως μετά: ο Επίσκοπος συνελήφθη και οδηγήθηκε ενώπιον του αυτοκράτορα. Του ζητήθηκε να προσφέρει θυσία στα είδωλα και να αποδείξει με αυτόν τον τρόπο την υποταγή του στην αυτοκρατορική εξουσία. Εκείνος αρνήθηκε.

Οι αλυσίδες που αρνήθηκε να θεωρήσει ντροπή

Η παράδοση περιγράφει τον Βαβύλα να οδηγείται δεμένος μέσα στην πόλη, με σκοπό να εξευτελιστεί δημόσια. Για έναν Επίσκοπο μιας τόσο σημαντικής πόλης, η εικόνα των αλυσίδων θα έπρεπε, σύμφωνα με τους διώκτες του, να λειτουργήσει ως ταπείνωση.

Ο ίδιος όμως τις αντιμετώπισε διαφορετικά. Οι εκκλησιαστικές πηγές διασώζουν την απάντησή του ότι οι αλυσίδες του ήταν για εκείνον τόσο τιμητικές όσο ήταν το αυτοκρατορικό στέμμα για τον άνθρωπο που τον είχε καταδικάσει.

Η συγκεκριμένη φράση συμπυκνώνει και την εικόνα που διατηρήθηκε για τον Βαβύλα: ένας άνθρωπος που δεν θεωρούσε ότι η θέση του αυτοκράτορα τού έδινε το δικαίωμα να απαιτεί από τους άλλους να αρνηθούν την πίστη τους.

Τα τρία παιδιά που παρέμειναν μαζί του

Ο Βαβύλας δεν ήταν μόνος όταν οδηγήθηκε στο μαρτύριο. Το Μηναίο της 4ης Σεπτεμβρίου αναφέρει ότι μαζί του μαρτύρησαν τρία παιδιά, τα οποία αποκαλεί πνευματικά του τέκνα.

Οι πηγές δεν συμφωνούν όλες στα ονόματά τους. Σε ελληνικά συναξάρια συναντώνται ως Αμμώνιος, Δονάτος και Φαύστος, ενώ άλλες ορθόδοξες παραδόσεις διασώζουν διαφορετικά ονόματα.

Αυτό που παραμένει κοινό είναι ότι επρόκειτο για πολύ νεαρά παιδιά που είχαν μαθητεύσει κοντά στον Επίσκοπο και δεν τον εγκατέλειψαν όταν συνελήφθη. Η παράδοση αναφέρει ότι οι αρχές προσπάθησαν να τα πείσουν να αρνηθούν την πίστη τους, πρώτα με υποσχέσεις και στη συνέχεια με βασανιστήρια.

Προσπάθησαν να στρέψουν τα παιδιά εναντίον του

Σύμφωνα με μία από τις εκκλησιαστικές διηγήσεις, ο αυτοκράτορας προσπάθησε να κάνει τον Βαβύλα να πιστέψει ότι τα παιδιά είχαν τελικά υποχωρήσει.

Ήλπιζε ότι αν ο Επίσκοπος νόμιζε πως οι ίδιοι οι μαθητές του είχαν αρνηθεί την πίστη τους, θα έχανε το κουράγιο του και θα έκανε το ίδιο. Ο Βαβύλας όμως δεν πίστεψε όσα του είπαν.

Η αφήγηση καταλήγει στο μαρτύριο τόσο του Επισκόπου όσο και των παιδιών. Το επίσημο Μηναίο της 4ης Σεπτεμβρίου αναφέρει ότι ο Βαβύλας και οι τρεις νεαροί «διὰ ξίφους ἐτελειώθησαν», δηλαδή πέθαναν με αποκεφαλισμό.

Πέθανε στη φυλακή ή αποκεφαλίστηκε;

Και σε αυτό το σημείο οι παλαιότερες πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα.

Ο Ευσέβιος αναφέρει ότι ο Βαβύλας πέθανε στη φυλακή μετά την ομολογία της πίστης του, κατά τον διωγμό του Δεκίου. Μεταγενέστερες παραδόσεις, μεταξύ των οποίων και εκείνη που έχει περάσει στο Μηναίο, αναφέρουν ότι θανατώθηκε με ξίφος.

Αυτός είναι και ο λόγος που είναι προτιμότερο να λέμε με βεβαιότητα ότι μαρτύρησε κατά τον διωγμό του Δεκίου, χωρίς να παρουσιάζουμε κάθε λεπτομέρεια του θανάτου του ως ιστορικά εξακριβωμένη.

Για την Εκκλησία, πάντως, η διαφορά στον τρόπο του θανάτου δεν αλλάζει τη θέση του. Ο Βαβύλας τιμάται ως Ιερομάρτυρας που αρνήθηκε να απαρνηθεί την πίστη του και πέθανε εξαιτίας αυτής της στάσης.

Η ιστορία του δεν τελείωσε με τον θάνατό του

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, ο Βαβύλας βρίσκεται ξανά στο κέντρο μιας ιδιαίτερα παράξενης ιστορίας.

Τα λείψανά του είχαν μεταφερθεί στη Δάφνη της Αντιόχειας, κοντά σε ένα μεγάλο ιερό του Απόλλωνα. Όταν ο αυτοκράτορας Ιουλιανός, γνωστός στην εκκλησιαστική παράδοση ως Παραβάτης, προσπάθησε να αναβιώσει την παλιά ειδωλολατρική λατρεία, επισκέφθηκε το μαντείο της περιοχής για να ζητήσει χρησμό.

Σύμφωνα με τους εκκλησιαστικούς ιστορικούς Σωζομενό και Θεοδώρητο, το μαντείο δεν έδινε απάντηση και η σιωπή του αποδόθηκε στην παρουσία των λειψάνων του Βαβύλα κοντά στο ιερό. Ο Ιουλιανός διέταξε τότε να μεταφερθούν τα λείψανα μακριά από τη Δάφνη.

Οι Χριστιανοί μετέφεραν τα λείψανα μέσα στην Αντιόχεια

Η μεταφορά εξελίχθηκε σε μεγάλη δημόσια εκδήλωση των Χριστιανών της Αντιόχειας. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά ακολούθησαν τη λάρνακα του Αγίου προς την πόλη ψάλλοντας.

Το περιστατικό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή συνέβη σε μια περίοδο κατά την οποία ο Ιουλιανός προσπαθούσε να περιορίσει την επιρροή του Χριστιανισμού και να ενισχύσει ξανά τις παλιές θρησκείες της αυτοκρατορίας. Αντί όμως η απομάκρυνση των λειψάνων να μειώσει τη σημασία του Βαβύλα, κατέληξε σε μια μεγάλη δημόσια εκδήλωση πίστης από τους Χριστιανούς της πόλης.

Έτσι, ένας Επίσκοπος που είχε πεθάνει έναν αιώνα νωρίτερα βρέθηκε ξανά, έστω και μετά θάνατον, στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης ανάμεσα στην αυτοκρατορική εξουσία και τη χριστιανική κοινότητα.

Δύο διαφορετικοί Άγιοι Βαβύλες στις 4 Σεπτεμβρίου

Η 4η Σεπτεμβρίου μπορεί εύκολα να προκαλέσει σύγχυση, επειδή στο εορτολόγιο υπάρχει και δεύτερος Άγιος Βαβύλας.

Ο Ιερομάρτυρας για τον οποίο γίνεται λόγος εδώ ήταν Επίσκοπος Αντιοχείας και έζησε τον 3ο αιώνα. Την ίδια ημέρα όμως τιμάται ένας μεταγενέστερος Βαβύλας, δάσκαλος, ο οποίος σύμφωνα με το Συναξάρι μαρτύρησε μαζί με 84 νεαρούς μαθητές του.

Πρόκειται για δύο διαφορετικούς Αγίους και δύο διαφορετικές ιστορίες. Η σύμπτωση του ονόματος και της ημερομηνίας είναι ο λόγος που αρκετές φορές οι πληροφορίες για τους δύο Βαβύλες μπερδεύονται στο διαδίκτυο.

Γιατί η στάση του Βαβύλα έμεινε στην ιστορία

Η ιστορία του Αγίου Βαβύλα δεν ξεχωρίζει μόνο εξαιτίας του μαρτυρίου του. Εκείνο που τον έκανε ιδιαίτερα γνωστό ήταν η απόφαση ενός Επισκόπου να πει «όχι» στον ισχυρότερο άνθρωπο της εποχής του.

Δεν είχε στρατό, πολιτική δύναμη ή κάποιον τρόπο να επιβάλει την απόφασή του. Είχε μόνο την ιδιότητά του ως Επίσκοπος και την πεποίθηση ότι δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει διαφορετικά έναν αυτοκράτορα από οποιονδήποτε άλλο άνθρωπο.

Αυτό ακριβώς κράτησε ζωντανή η εκκλησιαστική παράδοση: ότι μπροστά στην πόρτα της εκκλησίας ο τίτλος του αυτοκράτορα δεν ήταν αρκετός.

Πότε γιορτάζει ο Άγιος Βαβύλας

Η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Ιερομάρτυρα Βαβύλα, Επίσκοπο Αντιοχείας, στις 4 Σεπτεμβρίου, μαζί με τα τρία παιδιά που μαρτύρησαν κοντά του. Την ίδια ημερομηνία τιμώνται ο Προφήτης Μωυσής, η Αγία Ερμιόνη και αρκετοί ακόμη Άγιοι.

Πίσω από τη μνήμη του Βαβύλα βρίσκεται μια ιστορία που ξεπερνά το ίδιο το μαρτύριο. Είναι η ιστορία ενός Επισκόπου που, σύμφωνα με την παράδοση, είδε τον αυτοκράτορα να πλησιάζει την εκκλησία και αντί να παραμερίσει, στάθηκε στην πόρτα.

Και είτε ο αυτοκράτορας εκείνου του περιστατικού ήταν ο Δέκιος, όπως αναφέρει η συναξαριακή παράδοση, είτε ο Φίλιππος ο Άραβας, όπως θεωρούν πιθανότερο αρκετοί ιστορικοί, το στοιχείο που έμεινε αναλλοίωτο μέσα στους αιώνες είναι το ίδιο: ο Βαβύλας δεν πίστευε ότι η εξουσία ήταν αρκετή για να εξαιρέσει κάποιον από την ανάγκη της μετάνοιας.