Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής: Από χρυσοχόος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως – Γιατί πήρε το προσωνύμιό του

Πριν βρεθεί στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης, ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής είχε μια ζωή που δύσκολα θα προμήνυε την πορεία που θα ακολουθούσε. Σύμφωνα με τον βίο του, εργαζόταν ως χρυσοχόος, όμως από νεαρή ηλικία είχε στραφεί στην προσευχή, τη μελέτη και την εγκράτεια.

Αργότερα χειροτονήθηκε, ανέλαβε σημαντικές ευθύνες στην Εκκλησία και το 582 έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Παρά το αξίωμά του, συνέχισε να ζει με μεγάλη απλότητα και να νηστεύει αυστηρά, σε τέτοιο βαθμό ώστε το «Νηστευτής» να γίνει το προσωνύμιο με το οποίο έμεινε γνωστός μέχρι σήμερα.

Η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 2 Σεπτεμβρίου, την ίδια ημέρα με τον Άγιο Μάμα.

Ποιος ήταν ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής

Ο Ιωάννης έζησε τον 6ο αιώνα, σε μια εποχή κατά την οποία η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν στο κέντρο τόσο της αυτοκρατορικής όσο και της εκκλησιαστικής ζωής. Δεν προερχόταν όμως από κάποια μεγάλη εκκλησιαστική οικογένεια ούτε φαίνεται ότι είχε σχεδιάσει από νεαρός να ακολουθήσει σταδιοδρομία μέσα στην Εκκλησία.

Η παράδοση τον θέλει να εργάζεται ως χρυσοχόος και να ξεχωρίζει ήδη τότε για τον τρόπο ζωής του. Είχε αγάπη για τη μελέτη της Αγίας Γραφής, απέφευγε την πολυτέλεια και συνήθιζε να νηστεύει πολύ περισσότερο από όσο απαιτούσαν οι συνηθισμένες νηστείες.

Με τον καιρό η ζωή και η μόρφωσή του έγιναν γνωστές και πέρασε στην εκκλησιαστική διακονία. Χειροτονήθηκε διάκονος και αργότερα ανέλαβε μεγαλύτερες ευθύνες, μέχρι που έφτασε στον πατριαρχικό θρόνο.

Από το εργαστήριο του χρυσοχόου στην Εκκλησία

Η μετάβαση από το επάγγελμα του χρυσοχόου στην εκκλησιαστική ζωή δεν παρουσιάζεται στον βίο του ως μια ξαφνική αλλαγή. Ο Ιωάννης είχε ήδη επιλέξει έναν αυστηρό και λιτό τρόπο ζωής, πολύ πριν αποκτήσει οποιοδήποτε αξίωμα.

Η καθημερινότητά του ήταν δεμένη με την προσευχή, τη μελέτη και τη νηστεία. Αυτά ήταν και τα στοιχεία που τον ακολούθησαν όταν άφησε την προηγούμενη ζωή του και αφοσιώθηκε πλήρως στην Εκκλησία.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Ιωάννης δεν φαίνεται να αναζητούσε υψηλές θέσεις. Αντίθετα, η εκκλησιαστική παράδοση τον παρουσιάζει να δέχεται με δυσκολία ακόμη και την εκλογή του ως Πατριάρχη, θεωρώντας το αξίωμα μεγάλη ευθύνη και όχι προσωπική διάκριση.

Πώς έγινε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως

Μετά την κοίμηση του Πατριάρχη Ευτυχίου, ο Ιωάννης επιλέχθηκε ως διάδοχός του και το 582 μ.Χ. ανέλαβε τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Παρέμεινε Πατριάρχης μέχρι τον θάνατό του, το 595 μ.Χ.

Η θέση ήταν από τις ισχυρότερες στον χριστιανικό κόσμο της εποχής. Η Κωνσταντινούπολη ήταν πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και ο Πατριάρχης βρισκόταν καθημερινά κοντά στην αυτοκρατορική αυλή και στα σημαντικότερα πολιτικά και εκκλησιαστικά ζητήματα.

Παρά το περιβάλλον αυτό, ο Ιωάννης συνέχισε να ζει όσο πιο απλά μπορούσε. Αυτή ακριβώς η αντίθεση ανάμεσα στο μεγάλο αξίωμα και στην προσωπική του λιτότητα είναι ένα από τα χαρακτηριστικά που τον έκαναν να ξεχωρίσει.

Γιατί ονομάστηκε «Νηστευτής»

Το προσωνύμιο «Νηστευτής» δεν προέκυψε επειδή ο Ιωάννης τηρούσε απλώς τις νηστείες της Εκκλησίας. Η νηστεία του ήταν πολύ αυστηρή και αποτελούσε σταθερό μέρος της ζωής του ήδη από τα νεανικά του χρόνια.

Για τον ίδιο, όμως, η νηστεία δεν περιοριζόταν στο φαγητό. Πήγαινε μαζί με την εγκράτεια, την προσευχή, την αποφυγή της πολυτέλειας και την προσπάθεια να έχει όσο το δυνατόν λιγότερες προσωπικές ανάγκες.

Αυτό συνέχισε να κάνει και όταν έγινε Πατριάρχης. Δεν εγκατέλειψε την ασκητική ζωή ούτε θεώρησε ότι η θέση του δικαιολογούσε περισσότερες ανέσεις, γι’ αυτό και το προσωνύμιο «Νηστευτής» έμεινε τελικά πολύ πιο γνωστό από οποιονδήποτε άλλο χαρακτηρισμό του.

Η νηστεία για τον Άγιο Ιωάννη δεν ήταν μόνο θέμα διατροφής

Ο βίος του Ιωάννη δείχνει μια αντίληψη για τη νηστεία που είναι πολύ ευρύτερη από το ερώτημα «τι επιτρέπεται να φάμε». Η εγκράτεια αφορούσε συνολικά τον τρόπο ζωής του, από το φαγητό μέχρι τα προσωπικά του αντικείμενα και τη σχέση του με τα υλικά αγαθά.

Αυτό είχε ιδιαίτερη βαρύτητα από τη στιγμή που έγινε Πατριάρχης. Θα μπορούσε να ζει με πολύ μεγαλύτερη άνεση, όμως προτίμησε να διατηρήσει τις συνήθειες που είχε πριν αποκτήσει το αξίωμα.

Σύμφωνα με την παράδοση, όταν πέθανε, τα προσωπικά του υπάρχοντα ήταν ελάχιστα. Η λεπτομέρεια αυτή έχει μείνει χαρακτηριστική ακριβώς επειδή δείχνει ότι η λιτότητα για την οποία μιλούσε ήταν ο τρόπος με τον οποίο ζούσε ο ίδιος.

Η σχέση του με τους φτωχούς

Η αυστηρότητα του Ιωάννη αφορούσε κυρίως τον ίδιο και όχι τους ανθρώπους γύρω του. Οι εκκλησιαστικές πηγές τον παρουσιάζουν ως άνθρωπο που βοηθούσε όσους βρίσκονταν σε ανάγκη και έδινε ιδιαίτερη σημασία στην ελεημοσύνη.

Η λογική ήταν απλή: όσο λιγότερα κρατούσε για τον εαυτό του, τόσο περισσότερο μπορούσε να προσφέρει. Η εγκράτεια επομένως δεν είχε μόνο προσωπικό χαρακτήρα, αλλά συνδεόταν άμεσα με τη φροντίδα για τον άλλον.

Αυτό είναι και ένα σημαντικό στοιχείο για να καταλάβουμε γιατί η Εκκλησία προβάλλει τον Ιωάννη ως παράδειγμα νηστείας. Δεν ήταν μια επίδειξη αυστηρότητας ούτε ένας διαγωνισμός στέρησης, αλλά μέρος μιας συνολικής στάσης ζωής.

Οι διηγήσεις για την προσευχή του

Γύρω από τον Άγιο Ιωάννη έχουν διασωθεί αρκετές διηγήσεις που συνδέονται με την προσευχή του. Σε μία από αυτές αναφέρεται ότι, όταν επρόκειτο να γίνουν ιπποδρομίες σε ημέρα μεγάλης γιορτής, ο Πατριάρχης θεώρησε ότι το θέαμα δεν ταίριαζε με τον χαρακτήρα της ημέρας και προσευχήθηκε να μη πραγματοποιηθεί.

Σύμφωνα με τον βίο του, παρότι ο καιρός ήταν καλός, ξέσπασε ξαφνικά δυνατή καταιγίδα και ο κόσμος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον Ιππόδρομο. Σε άλλη διήγηση, κατά τη διάρκεια ταξιδιού στη θάλασσα, η προσευχή του συνδέεται με τον κατευνασμό μιας ισχυρής τρικυμίας.

Υπάρχουν επίσης παραδόσεις που τον συνδέουν με την αντιμετώπιση επιδημίας στην Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για περιστατικά που ανήκουν στον εκκλησιαστικό βίο του Αγίου και πρέπει να διαβάζονται ως μέρος της παράδοσης που διαμορφώθηκε γύρω από το πρόσωπό του.

Η μεγάλη διαμάχη για τον τίτλο «Οικουμενικός»

Η περίοδος της πατριαρχίας του Ιωάννη έχει και ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον, καθώς το όνομά του συνδέθηκε με τη γνωστή διαμάχη γύρω από τον τίτλο «Οικουμενικός Πατριάρχης».

Η χρήση του τίτλου από την Κωνσταντινούπολη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στη Ρώμη. Ο Πάπας Γρηγόριος Α΄ ήταν από τους ισχυρότερους πολέμιούς του, επειδή θεωρούσε ότι μπορούσε να ερμηνευτεί ως διεκδίκηση εξουσίας πάνω σε ολόκληρη την Εκκλησία.

Στην Ανατολή, όμως, ο όρος δεν είχε απαραίτητα αυτή την έννοια. Συνδεόταν περισσότερο με την ιδιαίτερη θέση της Κωνσταντινούπολης ως πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας και με τον ρόλο του Πατριάρχη της.

Η διαμάχη έχει μεγάλη ιστορική σημασία επειδή δείχνει πόσο διαφορετικά μπορούσαν ήδη από τον 6ο αιώνα να αντιλαμβάνονται Ανατολή και Δύση ορισμένους εκκλησιαστικούς τίτλους και ζητήματα πρωτείου. Αυτό συνέβαινε πολλούς αιώνες πριν από το οριστικό Σχίσμα του 1054.

Ήταν ο Ιωάννης φιλόδοξος;

Η σύγκρουση γύρω από τον τίτλο θα μπορούσε εύκολα να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο Ιωάννης επιδίωκε περισσότερη προσωπική εξουσία. Η εικόνα που δίνουν όμως οι πηγές για τον χαρακτήρα και τη ζωή του είναι πολύ διαφορετική.

Ο άνθρωπος που είχε φτάσει στον πατριαρχικό θρόνο συνέχιζε να ζει με αυστηρή νηστεία και ελάχιστες προσωπικές ανέσεις. Γι’ αυτό και στην ορθόδοξη παράδοση η αποδοχή του τίτλου δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα προσωπικής φιλοδοξίας.

Η διαμάχη ήταν κυρίως εκκλησιαστική και θεσμική. Αντανακλούσε διαφορετικές αντιλήψεις για τη θέση των μεγάλων πατριαρχείων και όχι απλώς μια προσωπική σύγκρουση ανάμεσα στον Ιωάννη και τη Ρώμη.

Ο Άγιος Ιωάννης και η εξομολόγηση

Το όνομα του Ιωάννη του Νηστευτή συνδέθηκε επίσης με την εξομολόγηση, τα επιτίμια και την πνευματική καθοδήγηση. Στην εκκλησιαστική παράδοση αποδίδονται σε αυτόν κείμενα και κανόνες που επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η μετάνοια.

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην κατάσταση του ανθρώπου που εξομολογείται και στη διάθεσή του να αλλάξει. Το επιτίμιο δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως τιμωρία, αλλά ως βοήθεια στην πνευματική πορεία του πιστού.

Η παράδοση αυτή έκανε το όνομα του Ιωάννη γνωστό και πολύ πέρα από τα γεγονότα της πατριαρχίας του. Ακόμη και σήμερα συναντάται σε κείμενα που αφορούν την εξομολόγηση και τους εκκλησιαστικούς κανόνες.

Τι άφησε πίσω του όταν πέθανε

Ο Άγιος Ιωάννης πέθανε το 595 μ.Χ., αφού είχε παραμείνει για περίπου δεκατρία χρόνια στον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης.

Σύμφωνα με την παράδοση, τα προσωπικά του υπάρχοντα μετά τον θάνατό του ήταν ελάχιστα: ένα ξύλινο κουτάλι και λίγα απλά ρούχα. Ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες της διήγησης, αυτή είναι η εικόνα με την οποία η εκκλησιαστική μνήμη θέλησε να κρατήσει τον Ιωάννη: έναν Πατριάρχη που δεν συγκέντρωσε πλούτο και δεν άλλαξε τρόπο ζωής επειδή απέκτησε αξίωμα.

Ενταφιάστηκε στην Κωνσταντινούπολη και η μνήμη του καθιερώθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου.

Πότε γιορτάζει ο Άγιος Ιωάννης ο Νηστευτής

Η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Ιωάννη τον Νηστευτή, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, στις 2 Σεπτεμβρίου. Την ίδια ημέρα τιμάται και ο Άγιος Μάμας, ένας από τους πιο γνωστούς νεαρούς μάρτυρες της Εκκλησίας.

Ο Ιωάννης έμεινε στην ιστορία όχι τόσο για το αξίωμά του όσο για τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να το υπηρετήσει. Ξεκίνησε ως χρυσοχόος, βρέθηκε στην κορυφή της εκκλησιαστικής ιεραρχίας της Κωνσταντινούπολης και, παρ’ όλα αυτά, συνέχισε να ζει με την ίδια αυστηρότητα και απλότητα.

Γι’ αυτό και το όνομα που άντεξε στους αιώνες δεν είναι κάποιο που θυμίζει εξουσία. Είναι το «Νηστευτής» — το προσωνύμιο ενός ανθρώπου που, σύμφωνα με την παράδοση της Εκκλησίας, ζητούσε πολύ περισσότερα από τον εαυτό του απ’ όσα ζητούσε από τους άλλους.