Άγιος Φωκάς ο Κηπουρός: Γιατί οι ναυτικοί κρατούσαν μια μερίδα στο τραπέζι για εκείνον

Ένας μικρός κήπος ήταν σχεδόν όλη η περιουσία του Αγίου Φωκά. Ζούσε στη Σινώπη, στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, και από όσα καλλιεργούσε εξασφάλιζε τα απαραίτητα για τη ζωή του. Παρότι τα εισοδήματά του ήταν περιορισμένα, σύμφωνα με τον βίο του, πάντα κρατούσε κάτι για τους φτωχούς.

Το σπίτι του βρισκόταν κοντά στην πύλη που οδηγούσε προς το λιμάνι. Έτσι περνούσαν συχνά από εκεί ταξιδιώτες και άνθρωποι που είχαν ανάγκη και ο Φωκάς συνήθιζε να τους φιλοξενεί. Αυτή η φιλοξενία βρίσκεται και στο κέντρο της πιο γνωστής διήγησης για το μαρτύριό του.

Η παράξενη ιστορία με τους στρατιώτες που ήρθαν να τον σκοτώσουν

Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, κάποια στιγμή οι αρχές έστειλαν στρατιώτες στη Σινώπη με εντολή να βρουν και να θανατώσουν τον χριστιανό Φωκά. Οι στρατιώτες έφτασαν στο σπίτι του χωρίς να γνωρίζουν ποιος ήταν ο άνθρωπος που τους υποδέχθηκε. Εκείνος τους πρόσφερε φαγητό και κατάλυμα, όπως έκανε με τους υπόλοιπους ταξιδιώτες. Κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας τού αποκάλυψαν ότι αναζητούσαν έναν άνθρωπο που λεγόταν Φωκάς και του ζήτησαν να τους βοηθήσει να τον βρουν.

Ο Φωκάς δεν τους είπε αμέσως την ταυτότητά του. Ο βίος του αναφέρει ότι βγήκε και προετοίμασε ο ίδιος τον τάφο του. Την επόμενη ημέρα αποκάλυψε στους στρατιώτες ότι ο άνθρωπος που αναζητούσαν ήταν ο ίδιος. Εκείνοι, έχοντας δεχθεί τη φιλοξενία του, δίστασαν να εκτελέσουν την εντολή. Η παράδοση αναφέρει ότι ο Φωκάς δεν προσπάθησε να διαφύγει και τελικά αποκεφαλίστηκε.

Πώς συνδέθηκε ο Άγιος Φωκάς με τους ναυτικούς

Μετά το μαρτύριό του αναπτύχθηκε μια ισχυρή παράδοση γύρω από την προστασία που πρόσφερε ο Άγιος σε ανθρώπους που ταξίδευαν στη θάλασσα. Οι σχετικές διηγήσεις αναφέρουν ότι εμφανιζόταν σε πλοία όταν πλησίαζε κακοκαιρία, ξυπνούσε τον πηδαλιούχο πριν ξεσπάσει τρικυμία ή βοηθούσε το πλήρωμα όταν το πλοίο κινδύνευε. Σε άλλες αφηγήσεις οι ναυτικοί τον έβλεπαν να βοηθά στα σχοινιά και στα πανιά ή να προστατεύει το πλοίο από βράχια και ξέρες.

Πρόκειται για αφηγήσεις της εκκλησιαστικής παράδοσης και όχι για ιστορικά γεγονότα που μπορούν να επαληθευτούν. Εξηγούν, όμως, γιατί η τιμή του Αγίου Φωκά συνδέθηκε τόσο στενά με τους ανθρώπους της θάλασσας. Εκκλησιαστικές πηγές τον αναφέρουν ως ιδιαίτερα τιμώμενο από τους ναυτικούς και ως Άγιο τον οποίο επικαλούνταν όσοι ταξίδευαν με πλοίο.

Γιατί οι ναυτικοί κρατούσαν μια μερίδα για τον Άγιο

Από αυτή τη σχέση προέκυψε και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα έθιμα που συνδέονται με τον Άγιο Φωκά. Όταν οι ναυτικοί κάθονταν να φάνε, υπολόγιζαν και μία επιπλέον μερίδα, τη «μερίδα του Αγίου Φωκά». Ένας από αυτούς την αγόραζε και την επόμενη ημέρα την αγόραζε κάποιος άλλος. Με αυτόν τον τρόπο, όσο διαρκούσε το ταξίδι, συγκεντρωνόταν ένα ποσό χρημάτων.

Όταν το πλοίο έφτανε στον προορισμό του, τα χρήματα δεν έμεναν στο πλήρωμα. Δίνονταν στους φτωχούς. Το έθιμο συνέδεε έτσι δύο βασικά στοιχεία του βίου του Αγίου: τη σχέση του με τους ανθρώπους της θάλασσας και τη βοήθεια που, σύμφωνα με την παράδοση, πρόσφερε ο ίδιος στους φτωχούς όσο ζούσε.

Ένας από τους παλαιότερους Αγίους των ναυτικών

Η σχέση του Αγίου Φωκά με τη ναυτοσύνη δεν ήταν περιθωριακή. Στα πρώιμα βυζαντινά χρόνια η τιμή του ως προστάτη των ναυτικών ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Με το πέρασμα των αιώνων ο Άγιος Νικόλαος απέκτησε πολύ πιο κεντρική θέση ως προστάτης των ναυτικών στην ορθόδοξη παράδοση. Ο Φωκάς, όμως, είχε ήδη συνδεθεί με τους θαλασσινούς από πολύ παλαιότερα και η παρουσία εκκλησιών και τοπωνυμίων με το όνομά του κοντά στη θάλασσα αποτελεί μέρος αυτής της μακράς παράδοσης.

Ήταν ο Κηπουρός και ο Επίσκοπος Φωκάς το ίδιο πρόσωπο;

Στο σημερινό ορθόδοξο εορτολόγιο ο Άγιος Φωκάς ο Κηπουρός και ο Ιερομάρτυρας Φωκάς, Επίσκοπος Σινώπης, εμφανίζονται ως δύο διαφορετικοί Άγιοι και τιμώνται και οι δύο στις 22 Σεπτεμβρίου.

Η ιστορική εικόνα, ωστόσο, είναι πιο περίπλοκη. Μελετητές των παλαιότερων κειμένων για τον Άγιο Φωκά έχουν επισημάνει ότι οι διαφορετικές παραδόσεις γύρω από τον Κηπουρό και τον Επίσκοπο πιθανόν να αλληλοεπικαλύπτονται. Έχει μάλιστα υποστηριχθεί ότι αρχικά μπορεί να υπήρχε ένας Άγιος Φωκάς της Σινώπης και ότι στη συνέχεια ο βίος του απέκτησε διαφορετικές μορφές.

Για αυτό και οι ακριβείς χρονολογίες που συναντώνται σε διαφορετικούς βίους δεν συμφωνούν πάντοτε μεταξύ τους. Εκείνο που παραμένει σταθερό στη σημερινή εκκλησιαστική παράδοση είναι ότι ο Φωκάς ο Κηπουρός τιμάται στις 22 Σεπτεμβρίου και έχει ιδιαίτερη σχέση με τη φιλοξενία, την ελεημοσύνη και τους ανθρώπους της θάλασσας.

Πότε γιορτάζει ο Άγιος Φωκάς ο Κηπουρός

Η μνήμη του Αγίου Φωκά του Κηπουρού τιμάται κάθε χρόνο στις 22 Σεπτεμβρίου. Την ίδια ημέρα η Εκκλησία τιμά και τον Ιερομάρτυρα Φωκά, Επίσκοπο Σινώπης.

Το παλιό έθιμο με τη συμβολική μερίδα στο τραπέζι ίσως είναι η πιο χαρακτηριστική εικόνα που έχει διασωθεί από τη σχέση του Αγίου με τους ναυτικούς: ένα ταξίδι στη θάλασσα που τελείωνε με μια προσφορά σε κάποιον που είχε ανάγκη.