Άγιος Φανούριος: Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα και τι λέει η παράδοση για τη μητέρα του

Κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Φανουρίου, οι φανουρόπιτες έχουν την τιμητική τους. Τις ετοιμάζουμε, τις πηγαίνουμε στην εκκλησία για να ευλογηθούν και στη συνέχεια τις μοιράζουμε, πολλές φορές ζητώντας από τον Άγιο να μας βοηθήσει να βρούμε κάτι που χάθηκε ή να «φανερωθεί» κάτι που περιμένουμε.

Πώς όμως συνδέθηκε ο Άγιος Φανούριος με τα χαμένα αντικείμενα; Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα και γιατί, όταν τη μοιράζουμε, ακούμε συχνά την ευχή «ο Θεός να συγχωρέσει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου»; Η απάντηση βρίσκεται ανάμεσα στην εκκλησιαστική παράδοση και στα έθιμα που πέρασαν από γενιά σε γενιά.

Άγιος Φανούριος: Ο Άγιος που «φανερώνει»

Ο Άγιος Φανούριος είναι από τους πιο αγαπητούς Αγίους στην Ελλάδα. Το όνομά του έχει συνδεθεί τόσο πολύ με το «φανέρωμα», ώστε ακόμη και σήμερα, όταν χάνουμε κάτι, δεν είναι ασυνήθιστο να ακούσουμε τη φράση «Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ μου το».

Η παράδοση δεν περιορίζεται μόνο στα χαμένα αντικείμενα. Πολλοί επικαλούνται τον Άγιο όταν περιμένουν να ξεκαθαρίσει μια υπόθεση, να βρεθεί μια λύση ή να έρθει μια απάντηση σε κάτι που τους απασχολεί. Ο ίδιος ο Συναξαριστής αναφέρει ότι η φανουρόπιτα προσφέρεται, μεταξύ άλλων, με την παράκληση να βρεθεί κάτι χαμένο ή να έχει καλή έκβαση μια δύσκολη υπόθεση.

Ποιος ήταν ο Άγιος Φανούριος

Για τη ζωή του Αγίου Φανουρίου δεν έχουμε πολλές ιστορικές πληροφορίες. Για πολλούς αιώνες ο Άγιος ήταν ουσιαστικά άγνωστος και έγινε γνωστός όταν βρέθηκε η εικόνα του στη Ρόδο τον 14ο αιώνα, κατά τη διάρκεια εργασιών κοντά στα παλιά τείχη της πόλης.

Μέσα στα ερείπια ενός παλιού ναού βρέθηκαν πολλές φθαρμένες εικόνες. Ανάμεσά τους υπήρχε μία που είχε διατηρηθεί σε πολύ καλύτερη κατάσταση και στην οποία ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος Β΄ ο Διασπωρινός διάβασε το όνομα του Αγίου. Ο Νείλος, που ήταν Μητροπολίτης Ρόδου από το 1355 έως το 1369, φρόντισε στη συνέχεια για την ανοικοδόμηση του ναού και την αφιέρωσή του στον Άγιο Φανούριο.

Τα 12 μαρτύρια στην εικόνα του Αγίου

Η εικόνα που βρέθηκε στη Ρόδο είχε ένα χαρακτηριστικό που έδωσε σημαντικές πληροφορίες για τον Άγιο. Ο Φανούριος απεικονιζόταν ως νεαρός στρατιώτης, με έναν σταυρό και αναμμένη λαμπάδα στο χέρι, ενώ γύρω από τη μορφή του υπήρχαν 12 παραστάσεις από τα μαρτύριά του.

Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Φανουρίου (αρχικά αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο τον Τροπαιοφόρο) στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, κτίσμα του 13ου αιώνα. Στο εσωτερικό του εντοπίστηκε η ιστορική εικόνα του Αγίου κατά τη διάρκεια εργασιών αποκατάστασης των τειχών την περίοδο της Ιπποτοκρατίας.

Οι εικόνες τον παρουσίαζαν να δικάζεται, να λιθοβολείται, να μαστιγώνεται και να περνά από διαφορετικά βασανιστήρια, μέχρι την τελευταία σκηνή όπου βρίσκεται μέσα σε καμίνι με τα χέρια υψωμένα σε προσευχή. Από αυτές τις παραστάσεις προέρχεται και ο χαρακτηρισμός του ως Μεγαλομάρτυρα.

Η εικόνα του Αγίου Φανουρίου, η οποία αποκαλύφθηκε τον 14ο αιώνα στη Ρόδο κατά τη διάρκεια ανασκαφικών εργασιών σε ερείπια παλαιού ναού. Ο Άγιος ιστορείται ως νεαρός στρατιώτης κρατώντας σταυρό και λαμπάδα, ενώ η εικόνα περιβάλλεται από 12 παραστάσεις με τα μαρτύριά του.

Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα

Η φανουρόπιτα είναι το έθιμο που έχει συνδεθεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με τη γιορτή του Αγίου Φανουρίου. Παραδοσιακά φτιάχνεται την παραμονή ή την ημέρα της γιορτής του, στις 27 Αυγούστου, πηγαίνει στην εκκλησία για να ευλογηθεί και στη συνέχεια μοιράζεται.

Είναι μια απλή, νηστίσιμη πίτα και συνηθίζεται να προσφέρεται όταν ζητάμε τη βοήθεια του Αγίου για κάτι που έχουμε χάσει ή για κάτι που θέλουμε να φανερωθεί. Ο Ορθόδοξος Συναξαριστής αναφέρει τη φανουρόπιτα ως παλιό έθιμο που δημιουργήθηκε γύρω από την τιμή του Αγίου και σημειώνει ότι η πίτα μοιράζεται στους πιστούς.

Στην πράξη, βέβαια, δεν χρειάζεται να έχουμε χάσει κάτι για να φτιάξουμε φανουρόπιτα. Πολλές οικογένειες την ετοιμάζουν κάθε χρόνο στη χάρη του Αγίου, όπως ακριβώς έμαθαν από τις μητέρες και τις γιαγιάδες τους.

Γιατί η φανουρόπιτα έχει 7 ή 9 υλικά

Οι περισσότερες παραδοσιακές συνταγές για φανουρόπιτα έχουν 7 ή 9 υλικά, πάντα σε μονό αριθμό. Πρόκειται για έθιμο που έχει περάσει από γενιά σε γενιά και όχι για εκκλησιαστικό κανόνα που ορίζει ότι η πίτα πρέπει υποχρεωτικά να περιέχει συγκεκριμένο αριθμό υλικών.

Στις πιο γνωστές εκδοχές συναντάμε αλεύρι, ζάχαρη, λάδι, πορτοκάλι, κανέλα, σταφίδες και ξηρούς καρπούς, ενώ υπάρχουν πολλές παραλλαγές από περιοχή σε περιοχή και από σπίτι σε σπίτι. Αυτό που παραμένει σταθερό είναι ότι πρόκειται για νηστίσιμη πίτα, η οποία προσφέρεται και μοιράζεται μετά την ευλογία της.

Τι λέει η παράδοση για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο γνωστό, αλλά και το πιο παρεξηγημένο κομμάτι της ιστορίας. Όταν μοιράζεται η φανουρόπιτα, συνηθίζεται να λέμε: «Ο Θεός να συγχωρέσει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου».

Η λαϊκή παράδοση λέει ότι η μητέρα του Αγίου ήταν μια γυναίκα σκληρή απέναντι στους φτωχούς και ότι ο Άγιος προσευχόταν για τη συγχώρεση της ψυχής της. Σε διάφορες παραλλαγές της ίδιας ιστορίας αναφέρεται ότι ζήτησε από τους ανθρώπους να προσεύχονται για εκείνη και έτσι συνδέθηκε η φανουρόπιτα με τη μνήμη της.

Ωστόσο, εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: δεν υπάρχουν ιστορικές πληροφορίες για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου ούτε η συγκεκριμένη ιστορία αποτελεί μέρος ενός τεκμηριωμένου βίου του Αγίου. Ο ίδιος ο Ορθόδοξος Συναξαριστής αναφέρει απλώς ότι υπάρχει παράδοση σύμφωνα με την οποία με τη φανουρόπιτα γίνεται μνεία της μητέρας του, αλλά σημειώνει ότι δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα για ποιον λόγο.

Έτσι, η γνωστή ιστορία για την «αμαρτωλή μητέρα» του Αγίου πρέπει να αντιμετωπίζεται ως λαϊκή παράδοση που διατηρήθηκε μέσα στον χρόνο και όχι ως ιστορικό γεγονός.

Πώς μοιράζουμε τη φανουρόπιτα

Η πιο συνηθισμένη παράδοση θέλει τη φανουρόπιτα να πηγαίνει πρώτα στην εκκλησία για να ευλογηθεί και μετά να κόβεται και να μοιράζεται. Συνήθως προσφέρεται σε συγγενείς, φίλους, γείτονες ή στους ανθρώπους που βρίσκονται εκείνη τη στιγμή στον ναό.

Δεν υπάρχει λόγος να κρατήσουμε όλη την πίτα για το σπίτι. Η ίδια η λογική του εθίμου είναι η προσφορά και το μοίρασμα, γι’ αυτό και η φανουρόπιτα συνήθως μοιράζεται σε αρκετούς ανθρώπους.

Μαζί με το κομμάτι της πίτας ακούγεται μέχρι σήμερα και η γνωστή ευχή για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου, ακόμη και σε οικογένειες που ίσως δεν γνωρίζουν πλέον πώς ακριβώς ξεκίνησε η συγκεκριμένη παράδοση.

Η ιδιαίτερη σχέση του Αγίου Φανουρίου με τη Ρόδο

Η Ρόδος έχει ξεχωριστή θέση στην ιστορία του Αγίου, αφού εκεί βρέθηκε η εικόνα του και από εκεί ξεκίνησε η διάδοση της τιμής του. Στη συνέχεια η λατρεία του πέρασε στην Κρήτη και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, ενώ σήμερα εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Φανούριο υπάρχουν σε ολόκληρη τη χώρα.

Η Ρόδος τιμά τον Άγιο ως πολιούχο και κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου η γιορτή του έχει ιδιαίτερη σημασία στο νησί. Η σχέση αυτή δεν είναι τυχαία: χωρίς την εύρεση της εικόνας τον 14ο αιώνα, ο Άγιος Φανούριος πιθανότατα θα είχε παραμείνει άγνωστος, όπως συνέβαινε για αιώνες.

Γιατί ο Άγιος Φανούριος παραμένει τόσο αγαπητός

Ίσως επειδή η παράδοση γύρω από τον Άγιο Φανούριο είναι δεμένη με πολύ καθημερινά πράγματα. Ένα χαμένο κλειδί, ένα αντικείμενο που ψάχνουμε παντού, μια απάντηση που περιμένουμε ή μια δύσκολη υπόθεση που θέλουμε να ξεκαθαρίσει είναι καταστάσεις που όλοι έχουμε ζήσει.

Κάπως έτσι, η επίκληση του Αγίου και η φανουρόπιτα πέρασαν μέσα στην καθημερινότητα των ελληνικών οικογενειών. Η φράση «θα σου φτιάξω μια φανουρόπιτα» εξακολουθεί να ακούγεται, ενώ κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου το έθιμο επαναλαμβάνεται σε σπίτια και εκκλησίες σε όλη την Ελλάδα.

Πότε γιορτάζει ο Άγιος Φανούριος

Ο Άγιος Φανούριος ο Νεοφανής και Μεγαλομάρτυρας γιορτάζει κάθε χρόνο στις 27 Αυγούστου. Την ίδια ημέρα γιορτάζουν μεταξύ άλλων ο Φανούριος, ο Φανούρης, ο Φάνης, η Φανουρία, η Φανή και η Φανούλα.

Η 27η Αυγούστου είναι λοιπόν η ημέρα που φτιάχνουμε παραδοσιακά τη φανουρόπιτα, τιμούμε τη μνήμη του Αγίου και θυμόμαστε ένα έθιμο που παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα.