10 Σεπτεμβρίου 1824: Η ναυμαχία της Ικαρίας που απέτρεψε νέα απόβαση στη Σάμο

Το καλοκαίρι του 1824 η Σάμος περίμενε επί εβδομάδες μια μεγάλη επίθεση. Τα Ψαρά είχαν ήδη καταστραφεί τον Ιούνιο και ο οθωμανικός στόλος είχε στραφεί προς το επόμενο επαναστατημένο νησί του ανατολικού Αιγαίου. Στις αρχές Αυγούστου οι ελληνικές ναυτικές δυνάμεις είχαν καταφέρει να εμποδίσουν την πρώτη σοβαρή προσπάθεια απόβασης στη Σάμο. Στις 29 Αυγούστου ακολούθησε η μεγάλη Ναυμαχία του Γέροντα.

Κι όμως, η απειλή δεν είχε τελειώσει. Το πρωί της 10ης Σεπτεμβρίου 1824, ο ενωμένος οθωμανοαιγυπτιακός στόλος εμφανίστηκε ξανά στην περιοχή. Αυτή τη φορά η σύγκρουση έγινε κοντά στην Ικαρία και έμεινε στις πηγές ως Ναυμαχία της Ικαρίας.

Η Σάμος είχε γίνει ένας από τους βασικούς στόχους του οθωμανικού στόλου

Η Σάμος είχε συμμετάσχει στην Επανάσταση από το 1821 και η θέση της, απέναντι ακριβώς από τα μικρασιατικά παράλια, την έκανε ιδιαίτερα ευάλωτη. Το 1824 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ έδωσε εντολή στον Χοσρέφ Πασά να κινηθεί εναντίον των επαναστατημένων νησιών του Αιγαίου. Μετά την καταστροφή των Ψαρών, ο οθωμανικός στόλος στράφηκε προς τη Σάμο.

Οι ελληνικές μοίρες έφτασαν εγκαίρως στην περιοχή. Στις 5 Αυγούστου 1824, στα στενά της Μυκάλης, απέναντι από τη Σάμο, ο ελληνικός στόλος αντιμετώπισε τις δυνάμεις του Χοσρέφ. Τα πυρπολικά έπαιξαν καθοριστικό ρόλο και η απόβαση δεν έγινε. Εκείνη όμως δεν ήταν η τελευταία απόπειρα.

Μετά τη Σάμο ήρθε ο Γέροντας

Ο οθωμανικός στόλος ενώθηκε με τις αιγυπτιακές δυνάμεις του Ιμπραήμ. Ο συσχετισμός δυνάμεων γινόταν ακόμη δυσκολότερος για τους Έλληνες, καθώς απέναντί τους υπήρχαν πλέον μεγαλύτερα και ισχυρότερα πολεμικά πλοία, μαζί με μεταγωγικά που μπορούσαν να μεταφέρουν στρατό. Στις 29 Αυγούστου 1824 έγινε η Ναυμαχία του Γέροντα, απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές και κοντά στη Λέρο. Ήταν μία από τις σημαντικότερες ναυτικές συγκρούσεις της Επανάστασης.

Ο ίδιος ο Ανδρέας Μιαούλης έστειλε αναφορά για τη μάχη, η οποία δημοσιεύθηκε τότε στην Εφημερίδα των Αθηνών. Το τεκμήριο σώζεται στη Βιβλιοθήκη της Βουλής και δείχνει πόσο κρίσιμη θεωρούσαν οι ίδιοι οι αγωνιστές τη σύγκρουση. Η νίκη στον Γέροντα έπληξε σοβαρά τα σχέδια του ενωμένου στόλου, δεν τον εξαφάνισε όμως από το Αιγαίο. Τις επόμενες ημέρες άρχισε ένας ακόμη γύρος κινήσεων και καταδιώξεων.

Η Σάμος απειλείται ξανά

Στις αρχές Σεπτεμβρίου οι αντίπαλες δυνάμεις κινήθηκαν και πάλι προς τη Σάμο. Ο στόχος τους φαίνεται να παρέμενε η απόβαση στο νησί, αυτή τη φορά προς τον Μαραθόκαμπο. Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού αναφέρει ότι το πρωί της 10ης Σεπτεμβρίου ο ενωμένος στόλος του Χοσρέφ και του Ιμπραήμ, μαζί με τις αιγυπτιακές ναυτικές δυνάμεις του Ισμαήλ Γιβραλτάρ, εμφανίστηκε στην περιοχή ανάμεσα στην Ικαρία και την Αμοργό.

Ο ελληνικός στόλος βρισκόταν κοντά στους Φούρνους. Δεν ήταν όμως συγκεντρωμένος σε ένα ασφαλές σημείο. Ο καιρός είχε δημιουργήσει προβλήματα και ορισμένα ελληνικά πλοία κοντά στην Ικαρία βρέθηκαν για ένα διάστημα σε δύσκολη θέση. Αυτά ήταν τα πλοία προς τα οποία κινήθηκαν πρώτα οι αντίπαλοι.

Η μάχη ξεκίνησε με ελληνικά πλοία σε δύσκολη θέση

Η αφήγηση του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού περιγράφει ορισμένα ελληνικά πλοία να βρίσκονται ακινητοποιημένα κοντά στην Ικαρία όταν τα πλησίασαν οι αντίπαλες δυνάμεις. Δεν παραδόθηκαν. Άρχισαν να αντιστέκονται και η σύγκρουση συνεχίστηκε μέχρι να αλλάξουν οι συνθήκες του ανέμου. Μόλις τα ελληνικά πλοία μπορούσαν πλέον να κινηθούν καλύτερα, πέρασαν στην αντεπίθεση. Την ίδια ώρα πλησίαζε και το υπόλοιπο ελληνικό ναυτικό. Αυτή δεν είναι μια λεπτομέρεια που γνωρίζουμε μόνο από μεταγενέστερες αφηγήσεις. Υπάρχει και μαρτυρία ανθρώπου που βρισκόταν εκεί.

Η μαρτυρία του Γεωργίου Σαχίνη από τη μάχη

Ο Υδραίος πλοίαρχος Γεώργιος Σαχίνης, κυβερνήτης του μπρικιού «Μιλτιάδης», κρατούσε ημερολόγιο των θαλάσσιων εκστρατειών του. Το πρωτότυπο φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και έχει ψηφιοποιηθεί στο πλαίσιο συνεργασίας των ΓΑΚ με το Ίδρυμα Ευγενίδου. Στην καταχώριση της 10ης Σεπτεμβρίου γράφει: «Ούτως ετελείωσε η ναυμαχία της νήσου Ικαρίας, η οποία και από τα δύο μέρη εστάθη πεισματικώτατη».

Η φράση έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί προέρχεται από άνθρωπο που συμμετείχε στις επιχειρήσεις και γράφτηκε την ίδια εποχή. Μας επιτρέπει επίσης να ξεκαθαρίσουμε κάτι που συχνά μπερδεύεται στις σύγχρονες αναφορές.

Δεν είναι η ίδια μάχη με τη Ναυμαχία της Σάμου

Σε ορισμένα σύγχρονα «σαν σήμερα», η σύγκρουση της 10ης Σεπτεμβρίου παρουσιάζεται ως «Ναυμαχία της Σάμου». Αυτό μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση, επειδή η κύρια Ναυμαχία της Σάμου είχε ήδη γίνει στις 5 Αυγούστου 1824, στα στενά της Μυκάλης. Το Υπουργείο Πολιτισμού δίνει επίσης την 5η Αυγούστου ως ημερομηνία της αποφασιστικής εκείνης μάχης.

Η σύγκρουση της 10ης Σεπτεμβρίου αναφέρεται στην πρωτογενή μαρτυρία του Σαχίνη και από το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού ως Ναυμαχία της Ικαρίας. Η σχέση της με τη Σάμο είναι διαφορετική: η μάχη έγινε στο πλαίσιο των συνεχιζόμενων προσπαθειών του οθωμανοαιγυπτιακού στόλου να φτάσει στο νησί και βοήθησε να ματαιωθεί αυτή η νέα κίνηση.

Άρα έχουμε δύο διαφορετικά γεγονότα:

• 5 Αυγούστου 1824: Ναυμαχία της Σάμου, στα στενά της Μυκάλης.
• 10 Σεπτεμβρίου 1824: Ναυμαχία της Ικαρίας, στο πλαίσιο της νέας προσπάθειας κατά της Σάμου.

Τι έγινε όταν άλλαξε ο άνεμος

Στις ναυμαχίες της εποχής ο άνεμος μπορούσε να αλλάξει τα πάντα μέσα σε λίγη ώρα. Τα περισσότερα πλοία κινούνταν με πανιά και ένα πολεμικό που είχε πλεονεκτική θέση μπορούσε ξαφνικά να βρεθεί σχεδόν ακίνητο. Αυτό είχε συμβεί επανειλημμένα στις επιχειρήσεις του καλοκαιριού του 1824.

Στην Ικαρία, η αλλαγή των συνθηκών επέτρεψε στα ελληνικά πλοία που είχαν βρεθεί αρχικά σε δύσκολη θέση να κινηθούν επιθετικά. Καθώς κατέφθαναν και άλλες ελληνικές δυνάμεις, η πίεση στον ενωμένο στόλο αυξανόταν. Η μάχη, όπως τη χαρακτήρισε ο Σαχίνης, ήταν «πεισματικώτατη».

Το αποτέλεσμα ήταν υποχώρηση των αντίπαλων δυνάμεων. Σύμφωνα με το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, το μεγαλύτερο μέρος του οθωμανικού στόλου κινήθηκε τελικά προς τα Δαρδανέλια, ενώ οι αιγυπτιακές δυνάμεις απομακρύνθηκαν προς τα νοτιοδυτικά. Η απόβαση στη Σάμο δεν έγινε.

Ο Μιαούλης και ένας ολόκληρος κύκλος ναυμαχιών

Η σύγκρουση της Ικαρίας έχει νόημα μόνο αν τη δούμε ως μέρος μιας μακράς ναυτικής εκστρατείας και όχι ως ένα απομονωμένο επεισόδιο. Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1824 ο ελληνικός στόλος βρέθηκε σχεδόν συνεχώς στη θάλασσα. Μέσα σε λίγους μήνες πολέμησε στα Ψαρά, στη Σάμο, ανάμεσα στην Κω και την Αλικαρνασσό, στον Γέροντα, στην Ικαρία και αργότερα ανάμεσα στη Χίο και τη Λέσβο.

Ακόμη και σε επιστολή του Ανδρέα Μιαούλη προς τον Γεώργιο Κουντουριώτη, τον Δεκέμβριο του 1824, η Ναυμαχία της Ικαρίας καταγράφεται ανάμεσα στις νίκες του ελληνικού στόλου εκείνης της χρονιάς. Το σχετικό τεκμήριο βρίσκεται στο αρχείο Γεωργίου και Λαζάρου Κουντουριώτη των Γενικών Αρχείων του Κράτους.

Η σημασία αυτής της ακολουθίας ήταν μεγάλη: ο ελληνικός στόλος δεν χρειαζόταν κάθε φορά να καταστρέψει τον αντίπαλο. Αρκούσε να εμποδίσει μια απόβαση, να διασπάσει τον σχεδιασμό του ή να τον αναγκάσει να αλλάξει πορεία. Στην περίπτωση της Σάμου, αυτό ακριβώς πέτυχε.

Γιατί η Σάμος ήταν τόσο δύσκολο να υπερασπιστεί

Η γεωγραφία του νησιού ήταν και πλεονέκτημα και πρόβλημα. Η Σάμος βρίσκεται ελάχιστα μίλια από τις μικρασιατικές ακτές. Αυτό σήμαινε ότι οθωμανικά στρατεύματα μπορούσαν θεωρητικά να συγκεντρωθούν απέναντί της και να επιχειρήσουν γρήγορη απόβαση. Οι επαναστάτες του νησιού δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν μόνοι τους έναν μεγάλο αποβατικό στρατό. Η παρουσία του ελληνικού στόλου ήταν επομένως καθοριστική.

Το καλοκαίρι του 1824 το νησί είχε ήδη δει τι είχε συμβεί αλλού. Η Κάσος είχε καταστραφεί τον Μάιο και τα Ψαρά τον Ιούνιο. Η απειλή για τη Σάμο δεν ήταν θεωρητική. Το Ίδρυμα Ευγενίδου, παρουσιάζοντας συνολικά τον ναυτικό Αγώνα, σημειώνει ότι το 1824 η ταυτόχρονη είσοδος ισχυρών οθωμανικών και αιγυπτιακών δυνάμεων στο Αιγαίο δημιούργησε μια πολύ δύσκολη νέα φάση για την Επανάσταση.

Το γεγονός ότι η Σάμος απέφυγε την τύχη της Κάσου και των Ψαρών ήταν επομένως μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες του ελληνικού στόλου εκείνης της χρονιάς.

Τα πυρπολικά και ο φόβος που προκαλούσαν

Το ελληνικό ναυτικό δεν διέθετε τα μεγάλα πολεμικά πλοία των αντιπάλων του. Πολλά ελληνικά σκάφη ήταν πρώην εμπορικά πλοία που είχαν εξοπλιστεί για τον πόλεμο. Αυτό ανάγκασε τους Έλληνες να πολεμήσουν διαφορετικά. Ένα από τα αποτελεσματικότερα όπλα τους ήταν τα πυρπολικά: μικρότερα πλοία γεμάτα εύφλεκτα υλικά, τα οποία οι πυρπολητές προσπαθούσαν να προσδέσουν πάνω σε ένα εχθρικό πολεμικό πριν τα ανάψουν και διαφύγουν.

Η παρουσία τους μπορούσε να αναγκάσει ακόμη και πολύ μεγαλύτερα πλοία να αλλάξουν θέση ή να διαλύσουν τη διάταξή τους. Το Ίδρυμα Ευγενίδου χαρακτηρίζει τα ελληνικά πυρπολικά τόσο σημαντικό όπλο όσο και έναν από τους μεγαλύτερους φόβους των Οθωμανών στη θάλασσα.

Δεν χρειάζεται, ωστόσο, να αποδώσουμε κάθε επιτυχία της 10ης Σεπτεμβρίου αποκλειστικά στα πυρπολικά. Οι διαθέσιμες αξιόπιστες συνοπτικές πηγές για τη συγκεκριμένη μάχη δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην αρχική αντίσταση των ελληνικών πλοίων, στην αλλαγή του ανέμου και στην άφιξη του υπόλοιπου στόλου.

Η Σάμος σώθηκε το 1824, αλλά δεν μπήκε αμέσως στο ελληνικό κράτος

Η αποτυχία των επιχειρήσεων του 1824 επέτρεψε στη Σάμο να παραμείνει εκτός άμεσου οθωμανικού ελέγχου όσο συνεχιζόταν η Επανάσταση. Αυτό δεν σήμαινε όμως ότι το νησί εντάχθηκε στο πρώτο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος. Οι διεθνείς συμφωνίες που διαμόρφωσαν τα πρώτα σύνορα της Ελλάδας άφησαν τη Σάμο εκτός. Το 1832 δημιουργήθηκε η Ηγεμονία της Σάμου, ένα αυτόνομο καθεστώς υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου.

Η ένωση με την Ελλάδα ήρθε πολύ αργότερα, μέσα στους Βαλκανικούς Πολέμους, το 1912–1913. Έτσι, η διάσωση της Σάμου το 1824 δεν έλυσε αμέσως το πολιτικό μέλλον του νησιού. Εξασφάλισε όμως ότι η επαναστατημένη Σάμος δεν καταστράφηκε εκείνο το καλοκαίρι και ότι η παρουσία της στον Αγώνα συνεχίστηκε.

Η 10η Σεπτεμβρίου ήταν το τέλος μιας μεγάλης προσπάθειας

Η Ναυμαχία της Ικαρίας δεν είναι τόσο γνωστή όσο η Χίος, τα Ψαρά, η Σάμος ή ο Γέροντας. Ίσως επειδή δεν έχει μία θεαματική στιγμή που να κυριαρχεί στη συλλογική μνήμη, ένα μεγάλο πλοίο που ανατινάζεται ή έναν μοναδικό πρωταγωνιστή γύρω από τον οποίο χτίστηκε ολόκληρη η αφήγηση. Η σημασία της βρίσκεται αλλού.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1824, ο ενωμένος οθωμανοαιγυπτιακός στόλος εξακολουθούσε να αποτελεί πολύ σοβαρή απειλή. Η Σάμος παρέμενε στόχος και ο ελληνικός στόλος, ύστερα από εβδομάδες συνεχών επιχειρήσεων, έπρεπε ακόμη μία φορά να εμποδίσει την προσέγγισή του. Τα ελληνικά πλοία που βρέθηκαν αρχικά σε μειονεκτική θέση άντεξαν. Ο άνεμος άλλαξε. Ο υπόλοιπος στόλος έφτασε και η μάχη γύρισε. Ο Γεώργιος Σαχίνης, που ήταν εκεί, έκλεισε την καταχώρισή του γράφοντας απλά ότι έτσι τελείωσε η «ναυμαχία της νήσου Ικαρίας».

Για τη Σάμο, όμως, είχε κλείσει κάτι μεγαλύτερο: ακόμη μία προσπάθεια να φτάσουν εχθρικά στρατεύματα στο νησί είχε αποτύχει. Και ύστερα από τις διαδοχικές μάχες του καλοκαιριού του 1824, ο κίνδυνος της μεγάλης απόβασης που οι Σάμιοι περίμεναν επί εβδομάδες είχε τελικά απομακρυνθεί.