22 Σεπτεμβρίου 1971: Η κηδεία του Σεφέρη που έγινε διαδήλωση – Όταν η Αθήνα τραγούδησε «Στο περιγιάλι το κρυφό»

Πενήντα πέντε χρόνια συμπληρώνονται στις 22 Σεπτεμβρίου 2026 από μια από τις πιο χαρακτηριστικές δημόσιες εκδηλώσεις αντίθεσης στη δικτατορία των συνταγματαρχών: την κηδεία του Γιώργου Σεφέρη.

Ο ποιητής είχε πεθάνει στην Αθήνα στις 20 Σεπτεμβρίου 1971, έπειτα από επιπλοκές που ακολούθησαν χειρουργική επέμβαση. Ήταν 71 ετών και, από το 1963, ο πρώτος Έλληνας που είχε τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Δύο ημέρες αργότερα, στην κηδεία του, το πένθος ενώθηκε με τη δημόσια αντίδραση απέναντι στο καθεστώς.

Η Αθήνα βγήκε στους δρόμους

Στις 22 Σεπτεμβρίου πλήθος κόσμου συγκεντρώθηκε για να αποχαιρετήσει τον Σεφέρη και ακολούθησε τη νεκρώσιμη πομπή προς το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Ανάμεσα στους ανθρώπους που βρέθηκαν στους δρόμους ήταν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, παλαιοί πολιτικοί, φοιτητές, νέοι, αλλά και πολίτες που είχαν έρθει για να τιμήσουν τον ποιητή.

Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη για περισσότερο από τέσσερα χρόνια υπό τη δικτατορία που είχε επιβληθεί στις 21 Απριλίου 1967. Η παρουσία τόσο μεγάλου πλήθους σε μια δημόσια συγκέντρωση είχε από μόνη της ιδιαίτερο βάρος.

Καθώς η πομπή προχωρούσε προς το Α΄ Νεκροταφείο, η κηδεία άρχισε να παίρνει ξεκάθαρα αντιδικτατορικό χαρακτήρα. Οι ιστορικές καταγραφές και οι μαρτυρίες ανθρώπων που βρίσκονταν εκεί περιγράφουν ένα πλήθος που δεν είχε συγκεντρωθεί μόνο για να θρηνήσει τον ποιητή, αλλά και για να εκφράσει την αντίθεσή του στη δικτατορία.

Ο Μίκης Θεοδωράκης ζήτησε να έρθει για 24 ώρες

Ανάμεσα σε όσους ήθελαν να βρεθούν στην κηδεία ήταν και ο Μίκης Θεοδωράκης. Ο συνθέτης είχε αποφυλακιστεί το 1970 και βρισκόταν αυτοεξόριστος στο Παρίσι. Όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Σεφέρη, έστειλε τηλεγράφημα στον Έλληνα πρεσβευτή στη γαλλική πρωτεύουσα, ζητώντας να του επιτραπεί να επιστρέψει στην Ελλάδα για μόλις 24 ώρες, ώστε να παραστεί στην κηδεία.

Το αίτημα δημοσιεύτηκε στον ελληνικό Τύπο. Ο Θεοδωράκης επικαλούνταν τη στενή συνεργασία του με τον Σεφέρη και ζητούσε τη σύντομη αυτή άδεια αποκλειστικά για να μπορέσει να τον αποχαιρετήσει. Τελικά δεν μπόρεσε να βρεθεί στην Αθήνα. Η μουσική του, όμως, βρέθηκε στο κέντρο όσων συνέβησαν εκείνη την ημέρα.

Όταν το πλήθος άρχισε να τραγουδά την «Άρνηση»

Κατά τη διάρκεια της νεκρώσιμης πομπής ακούστηκε η «Άρνηση», ένα από τα γνωστότερα ποιήματα του Σεφέρη, που είχε μελοποιήσει ο Θεοδωράκης και είχε γίνει ευρύτερα γνωστό από τον πρώτο του στίχο, «Στο περιγιάλι το κρυφό».

Δεν ήταν απλώς ένα τραγούδι που ταίριαζε στον αποχαιρετισμό του ποιητή. Η μουσική του Θεοδωράκη είχε απαγορευτεί από τη δικτατορία. Το να τραγουδιέται δημόσια από ένα μεγάλο πλήθος στο κέντρο της Αθήνας είχε επομένως σαφή πολιτική σημασία.

Οι καταγραφές της κηδείας αναφέρουν ότι ακούστηκαν επίσης το ριζίτικο «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και ο Εθνικός Ύμνος. Η νεκρώσιμη πομπή είχε πλέον ξεπεράσει τα όρια μιας συνηθισμένης κηδείας και είχε μετατραπεί σε δημόσια αντιδικτατορική εκδήλωση.

Γιατί ο Σεφέρης είχε γίνει σύμβολο αντίθεσης στη δικτατορία

Ο πολιτικός χαρακτήρας που απέκτησε η κηδεία του δεν ήταν άσχετος με τη στάση που είχε κρατήσει ο ίδιος τα προηγούμενα χρόνια. Ο Σεφέρης δεν είχε μιλήσει δημόσια αμέσως μετά το πραξικόπημα του 1967. Τον Μάρτιο του 1969, όμως, έσπασε τη σιωπή του.

Γιώργος Σεφέρη

Στις 28 Μαρτίου έκανε δημόσια δήλωση εναντίον της δικτατορίας. Ως πρώην διπλωμάτης και ήδη διεθνώς αναγνωρισμένος νομπελίστας ποιητής, η παρέμβασή του είχε ιδιαίτερη βαρύτητα. Στη δήλωσή του προειδοποιούσε για το αδιέξοδο στο οποίο οδηγούσε η κατάσταση στην Ελλάδα και ζητούσε να τερματιστεί η ανωμαλία που είχε επιβληθεί στη χώρα.

Η παρέμβαση μεταδόθηκε και από το εξωτερικό και προκάλεσε την αντίδραση του καθεστώτος. Από εκείνη τη στιγμή ο Σεφέρης είχε πλέον συνδεθεί δημόσια με την αντίθεση στη δικτατορία.

Η δήλωση του 1969

Η επιλογή του να μιλήσει ήταν σημαντική και για έναν ακόμη λόγο. Ο Σεφέρης είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του στο διπλωματικό σώμα και ήταν άνθρωπος που απέφευγε τις εύκολες δημόσιες πολιτικές τοποθετήσεις. Γι’ αυτό και η δήλωση της 28ης Μαρτίου 1969 δεν μπορούσε εύκολα να αγνοηθεί.

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας καταγράφει τη συγκεκριμένη παρέμβαση ως καθοριστικό σημείο στην τελευταία περίοδο της ζωής του. Λίγα χρόνια αργότερα, η κηδεία του έδωσε σε χιλιάδες ανθρώπους την ευκαιρία να εκφράσουν δημόσια αισθήματα που μέχρι τότε δεν μπορούσαν να εκδηλωθούν ελεύθερα.

Από τη Σμύρνη στο Νόμπελ Λογοτεχνίας

Ο Γιώργος Σεφέρης, κατά κόσμον Γεώργιος Σεφεριάδης, γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1900. Ακολούθησε διπλωματική καριέρα και παράλληλα εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα. Το 1963 τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ήταν ο πρώτος Έλληνας που έλαβε το βραβείο και η διεθνής αναγνώρισή του ξεπερνούσε πλέον τα όρια της λογοτεχνικής ζωής της χώρας.

Το έργο του είχε ήδη συνδεθεί με τη Μικρασιατική Καταστροφή, την εξορία, την ελληνική ιστορία και την εμπειρία ενός ανθρώπου που είχε ζήσει μεγάλο μέρος της ζωής του ανάμεσα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, η σχέση του με την πολιτική πραγματικότητα της χώρας έγινε πιο άμεση.

Η κηδεία δεν ήταν μια οργανωμένη πολιτική συγκέντρωση

Είναι σημαντικό να μη μεταφερθεί στην ιστορία της ημέρας κάτι που οι πηγές δεν τεκμηριώνουν. Η κηδεία του Σεφέρη δεν είχε ανακοινωθεί ως οργανωμένη αντιδικτατορική διαδήλωση. Αυτό που συνέβη ήταν ότι η συγκέντρωση χιλιάδων ανθρώπων και η ήδη φορτισμένη πολιτική ατμόσφαιρα μετέτρεψαν σταδιακά τη νεκρώσιμη πομπή σε δημόσια έκφραση αντίθεσης προς το καθεστώς.

Υπάρχουν, βέβαια, μαρτυρίες ανθρώπων που πήγαν στην κηδεία γνωρίζοντας ότι η παρουσία τους θα είχε και πολιτικό χαρακτήρα. Ο τρόπος όμως με τον οποίο εξελίχθηκε η πομπή δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο οργανωτή ή σε κάποιο προσχεδιασμένο γεγονός. Ακριβώς αυτή η αυθόρμητη διάσταση είναι που έκανε την ημέρα να μείνει στην ιστορία.

Η απουσία του Θεοδωράκη και η παρουσία της μουσικής του

Υπάρχει κάτι ιδιαίτερα συμβολικό στο γεγονός ότι ο Μίκης Θεοδωράκης δεν κατάφερε να βρεθεί στην κηδεία. Είχε ζητήσει να επιστρέψει στην Ελλάδα για μία μόλις ημέρα. Η φυσική παρουσία του δεν κατέστη δυνατή, αλλά η μουσική του ακούστηκε από χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους της Αθήνας.

Το «Στο περιγιάλι το κρυφό» ένωσε εκείνη τη στιγμή δύο από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα του ελληνικού πολιτισμού της εποχής: τον ποιητή που κηδευόταν και τον συνθέτη που βρισκόταν μακριά από την Ελλάδα. Και γύρω τους βρισκόταν ένα πλήθος που χρησιμοποιούσε την ποίηση και τη μουσική για να εκφράσει κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον αποχαιρετισμό ενός δημιουργού.

55 χρόνια από την κηδεία του Σεφέρη

Στις 22 Σεπτεμβρίου 2026 συμπληρώνονται 55 χρόνια από εκείνη την ημέρα. Ο Σεφέρης δεν έζησε την πτώση της δικτατορίας, που ήρθε τον Ιούλιο του 1974. Η κηδεία του, όμως, έμεινε ως μία από τις χαρακτηριστικές δημόσιες εκδηλώσεις αντίθεσης στο καθεστώς πριν από τη Μεταπολίτευση.

Η εικόνα που έχει μείνει είναι απλή και ισχυρή: μια νεκρώσιμη πομπή να διασχίζει την Αθήνα, χιλιάδες άνθρωποι να ακολουθούν και ένα απαγορευμένο τραγούδι, πάνω στους στίχους του ανθρώπου που αποχαιρετούσαν, να ακούγεται από το πλήθος. Ο Θεοδωράκης δεν κατάφερε να επιστρέψει για εκείνες τις 24 ώρες. Η «Άρνησή» του, όμως, ήταν εκεί.